Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Tri thức văn hóa trong hát quan làng của người Tày

Thứ bảy 06/08/2022 04:00

Trong hôn lễ của người Tày, cùng với nghi lễ và phong tục, còn có một tục lệ khá đậm đà là sinh hoạt ca hát phục vụ các nghi lễ ấy, đó chính là hát quan làng. Diễn ra trong không khí lịch thiệp, tao nhã, ý nghĩa của những bài hát quan làng thể hiện rõ những quan điểm đạo đức, những quy tắc xử thế tốt đẹp trong mối quan hệ gia đình, quan hệ cộng đồng.

Phụ nữ người Tày trong đoàn rước dâu tại một đám cưới ở huyện Hạ Lang.

Trong đời sống đồng bào các dân tộc nói chung và dân tộc Tày nói riêng, hôn lễ là một sinh hoạt phong tục có vị trí khá quan trọng, không những có ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt vật chất mà còn đến sinh hoạt văn hóa dân gian của dân tộc. Theo tục lệ xưa của người Tày, trong dịp đám cưới, hai bên nhà trai và nhà gái tổ chức hai đoàn người đại diện cho hai họ. Đoàn bên nhà trai do một ông quan làng, đại diện đoàn nhà gái do pả mè dẫn đầu. Người dẫn đầu là những người tiêu biểu cho hai họ, có kỹ năng giao tiếp, đặc biệt là tài hát đối đáp. Hai đoàn này thay mặt cho bên trai gái trong giao tiếp đón dâu, đưa dâu, thực hành mọi lễ tiết cho đến khi đám cưới hoàn thành. Và điều quan trọng là kèm theo các lễ tiết đó, hai đoàn này phải hát đối đáp với nhau trong suốt quá trình làm lễ, từ khi họ nhà trai bắt đầu sang nhà gái cho đến lúc rước dâu về nhà chồng. Tục hát quan làng diễn ra một cách sôi nổi, liên tục trong suốt quá trình đó.

Mở đầu, đoàn nhà trai đến cổng nhà gái - bị căng dây làm vật trở ngại - bên gái cất tiếng hát trước. Bên trai phải hát đáp trở lại mới được nhà gái cất dây để tiến vào nhà. Cuộc hát quan làng bắt đầu và tiến hành theo trình tự cơ bản: hát căng dây (khên lền); hát trải chiếu (pjoi phục); hát mời rượu, mời trầu (mởi lẩu, mởi mjầu); hát trình tổ (xiềng trỏ); hát mời cơm (nai bôm); hát bái tổ (lạy táng); hát nộp rể, nộp dâu (nộp khươi, lùa). Ngay từ đầu, trước việc nhà gái căng dây, nhà trai tỏ ra lịch thiệp cất lời hát ca ngợi cô gái và nhắc khéo việc bố mẹ đôi bên đã thỏa thuận: …Hoa người lại đang xuân khoe nhụy/Hoa người đang tươi trẻ nở đều/Sáng láng đẹp tựa sao giữa sáng/Đôi bên đã gieo mặt thuận lòng, và ông quan làng nhà trai nhẹ nhàng yêu cầu nhà gái cất dây: … Con rể trả công ơn bố mẹ/Ơn bạn mở lối để cho vào.

Không khí lịch thiệp, tao nhã do các bài hát gây nên càng thể hiện rõ qua các bài hát đôi bên ân cần mời mọc nhau trầu, nước. Bên chủ thường nhún nhường, tự hạ mình trước khách quý từ xa đến. Khi mời uống trà thì: … Chúng tôi túng tiền thời khó nói/Chè đây chè đất sỏi hạn khô… hoặc khi mời cơm thì: … Hôm nay vui luôn nhân đông đủ/Chúng tôi thiếu món quý thứ ngon/Xin người tạm lưng cơm với muối… Đáp lại những lời hát nhún nhường, khiêm tốn của nhà chủ, các quan làng của nhà khách thường hát những lời ca ngợi hết mức, như khen trà chủ mời ngon lành với những lời hoa mỹ, chí tình: Trà này quả trà quý, trà thơm/Thứ nhất đượm mùi hương hoa mộc/Thứ hai thơm đủ thức ngọt say/Thứ ba thơm hương nhài, hương sói… Từ khen trà đến khen cả những người làm ra trà, lấy nước, kiếm củi: Ơn từ người hái trà, sao búp/Ơn từ người gánh nước, đun, pha/Người lau chén cùng là tráng ấm/Ơn từ cây củi rậm, ơn người… Hoặc khen cỗ bàn nhà chủ bày biện sang trọng, ngon lành: Các thức ăn, bánh ngon, bánh ngọt/Món món thơm như mật như tương/Xếp đặt thành chữ ân chữ ái/Đem ra cùng khoản đãi quan làng…

Bên cạnh việc nêu lên thái độ lịch thiệp, nhã nhặn của những con người có văn hóa, những bài hát quan làng còn thể hiện khá rõ các quan điểm đạo đức, các quy tắc xử thế tốt đẹp trong mối quan hệ gia đình, quan hệ cộng đồng. Đó là tấm lòng của con cái đối với công ơn bố mẹ: Công nuôi đẻ lớn bằng sông núi/Con lớn bao mẹ héo bấy nhiêu/Có nuôi con mới biết hết điều/Công cha mẹ nuôi ta từ nhỏ/Người xưa để lại nay câu ví/Dâu giỏi do cách mẹ bảo ban/Rể khôn do công bố mẹ dạy…

Bài hát quan làng đặc biệt nêu cao mối quan hệ thuận hòa giữa đôi vợ chồng theo quan điểm của người lao động: Xin họ mạc lưu tâm chỉ bảo/Cho vợ chồng yên đạo thuận hòa/Chăm lo việc cửa nhà đồng áng/Chớ ra người mạt hạng xấu lười/Của cải tự tay như nguồn nước/Của mẹ cha chẳng khác lũ trôi…

Hệ thống bài ca quan làng diễn xướng theo trình tự nghi thức hôn lễ cho thấy được phần nào những nét tốt đẹp trong phong tục cổ truyền của đồng bào Tày: tục mến khách, con cái đền công ơn bố mẹ sinh thành, sự chăm chỉ lao động…, nói chung là tri thức văn hóa phong phú cũng như tài năng sáng tạo nhanh nhạy, sắc bén. Hát quan làng tuy được giới hạn trong phạm vi của cuộc hôn lễ gia đình nhưng nội dung phản ánh của nó không chỉ trong phạm vi tục lệ hôn nhân, trong phạm vi quan điểm đạo đức trong gia đình mà nhiều khi còn vượt ra ngoài phạm vi đó để phản ánh những vấn đề xã hội - lịch sử rộng lớn hơn nhiều. Đó là vang bóng các cuộc khởi nghĩa của nông dân chống lại ách áp bức của triều đình phong kiến suy tàn, phản động: … Kinh triều vội kéo quân vô số/Hai bên lập trận địa đánh nhau… Nạn loạn lạc đó trực tiếp gây nên bao cảnh đói khổ cho người dân: Nơi đây giặc đi qua nhiều lượt/Lo chạy người, bá bác nhà tôi/Mất hết cả gia tài, vật quý/Mất hết cả bát nhỏ, chén hoa. Các bài hát quan làng cũng phản ánh những gánh nặng của chế độ phong kiến thời bấy giờ làm người dân thêm cơ cực, như nạn thuế má: Không tiền nộp thuế thân thuế đất/Quan bắt dân nộp hết một năm…

Do những yếu tố nội dung, ý nghĩa hiện thực xã hội của hát quan làng được tăng lên rõ rệt. Chắc chắn những tác giả - bên cạnh người nông dân, còn có những nhà trí thức bình dân là người dân tộc Tày am hiểu lịch sử, am hiểu sách vở. Thay vào những bài hát có tính chất quy phạm, gò bó, họ hát lên những hài hát đối đáp thể hiện sự phong phú và uyển chuyển, gắn bó một cách tự nhiên với sinh hoạt gia đình và xã hội của cộng đồng dân tộc Tày. Hiện nay hát quan làng không còn phổ biến trong đám cưới song giá trị của nó về mặt nghệ thuật cũng như nội dung ý nghĩa vẫn in đậm trong đời sống văn hóa của cộng đồng dân tộc Tày.

Dạ Đăng

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh