Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

“Tăm khẩu mẩu” - hội giã cốm giàu bản sắc cần được bảo tồn, phát huy

Thứ sáu 12/11/2021 04:00

Hội “tăm khẩu mẩu” (giã cốm) là phong tục tập quán, nét văn hóa truyền thống lâu đời của đồng bào dân tộc Tày, Nùng ở Cao Bằng. Tuy nhiên, theo thời gian, hội giã cốm của đồng bào bị mai một, thất truyền. Việc nghiên cứu, sưu tầm, khôi phục lại lễ hội giã cốm đặc sắc là cần thiết, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Người dân xóm Nà Tú, xã Ngũ Lão (Hòa An) xào cốm.

Đối với người Tày, Nùng ở Cao Bằng, cốm không chỉ là tinh hoa của đất trời mà còn có cả tình yêu, hồn đất, hồn người gửi gắm. Sau khi kết thúc thu hoạch lúa mùa, người nông dân muốn có hạt cốm thơm để dâng lên tổ tiên, cầu mong mưa thuận, gió hòa, giúp người nông dân gặp nhiều may mắn trong lao động, sản xuất. Do đó, hằng năm khi lúa nếp vừa chớm vào chắc, hạt lúa ngả màu vàng nhạt là thời điểm người dân tổ chức hội giã cốm dâng lên tổ tiên.

 Theo bà Đinh Thị Hà, 79 tuổi, xóm Bản Giuồng, xã Tiên Thành (Quảng Hòa), trong ký ức những ngày còn bé, khoảng thập niên 50 - 60 vẫn có hội giã cốm tại xóm. Hội giã cốm của người Tày, Nùng xưa thường được tổ chức vào ngày rằm tháng 9, tháng 10 (âm lịch) hằng năm. Sau khi gặt xong khẩu pét là loại lúa chín sớm thì lúa muộn đang trong thời kỳ vàng đuôi (lúa đã chắc hạt đang chín dần từ đuôi bông lên đầu bông). Lúa nếp thời kỳ vàng đuôi là thời kỳ cho cốm ngon nhất, đây cũng là thời điểm nông nhàn chờ thu hoạch lúa muộn, thời điểm thích hợp cho việc mở hội cốm.

Chuẩn bị cho hội cốm, các nam thanh, nữ tú của các xóm, làng trước đó đã chuẩn bị lò đun, củi, loỏng (được làm bằng thân cây gỗ nguyên khối đục thành hình máng theo chiều dài của cây gỗ, có hình dáng giống như chiếc thuyền độc mộc) và chày để giã cốm, nướng cốm. Trước ngày hội cốm, dân làng dựng rạp ở những bãi đất rộng, sạch sẽ để ngày hội diễn ra thuận lợi.

Đến ngày hội cốm, cả làng dậy rất sớm, thông thường người già chuẩn bị cơm nước cùng các đồ lễ để cúng tổ tiên và thần linh. Đám con gái, con trai hẹn nhau phân công công việc hợp lý, tốp con trai đi đào đất đắp lò, đốt lò chuẩn bị nướng cốm, nhóm con gái chọn ruộng lúa nếp đã chắc hạt nhưng vẫn còn mấm sữa, chọn lấy từng bông, rồi bó thành cum gánh về. Lò nướng nhiều hay ít tùy thuộc vào số người tham gia, thường là năm, bảy lò. Các cô gái đem cum lúa về sắp thành từng hàng, dỡ ra và rửa sạch sẽ rồi đem đến xếp bên lò nướng. Lúc này các lò đã đượm than hồng, vỉ liếp đan bằng tre tươi được đặt lên miệng lò, các cô gái đặt mỗi lần năm bông lên vỉ rồi luôn tay lật đi lật lại cho hạt nếp chín đều, cốm nướng sấy xong phải mềm, có mùi thơm dịu.

Giã cốm là công đoạn quan trọng, không chỉ mang ý nghĩa thông báo về một vụ mùa bội thu mà còn mời tổ tiên, các vị thần linh về thưởng cốm. Khi các cum lúa đã nướng hết cho ngay vào loỏng. Trai gái sắp hàng hai bên loỏng cùng nhau giã cốm, mỗi bên loỏng thường có 3 - 5 người giã cùng lúc. Hạt nếp rời ra, tróc dần vỏ trấu, màu cốm xanh lộ dần cũng là lúc dùng chày gỗ gõ vào thành loỏng, dồn cốm đã giã xong, bốc ra nia để thay mẻ khác.

Các chàng trai, cô gái từng đôi một vừa dồn cốm vừa cùng nhau đánh nhịp chày bằng cả hai đầu chày, tạo thành những hình thoi, gọi là động tác nhặt trám, con gái thì rê chày làm động tác dệt cửi, tạo nên những âm thanh rộn ràng rất vui tai. Các nam thanh, nữ tú tập trung giã cốm, các bà, các mẹ trung niên tham gia sàng sảy cốm, các em nhỏ vây quanh xem các anh chị giã cốm và háo hức chờ đợi thưởng thức cốm, không khí ngày hội đông vui, bình yên, ấm áp, nhịp chày giã cốm vang cả một góc rừng.

Hội cốm tưng bừng từ sáng sớm tới chiều buông xuống, khi cốm đã được chế biến thành nhiều món, như: Khẩu mẩu bái mjác lịch (cốm trộn hạt dẻ), bánh cốm, cốm ép…, các vị cao niên sẽ dâng cốm lên bàn thờ cúng tổ tiên và thần linh. Mâm lễ cúng gồm thịt gà, thịt vịt, thịt lợn, rượu cùng các loại thành phẩm của cốm. Sau lễ cúng là bữa cơm chiều kéo dài đến đêm muộn, các bác, các cụ ông vui vẻ bên mâm rượu cùng cốm với câu chuyện bàn tính làm ăn; các bà, các mẹ vừa kéo sợi vừa nhâm nhí cốm chuyện trò rôm rả. Còn thanh niên thì chuyện trò, lượn giao duyên, cuộc vui kéo dài đến khi trăng rằm đã lặn. Hương cốm quyện vào những tâm tư, tâm tình nối kết tình nghĩa thêm bền chặt.

Cốm trộn hạt dẻ - món ăn đậm chất văn hóa truyền thống miền non nước Cao Bằng.

Xóm Nà Tú, xã Ngũ Lão (Hòa An) là nơi những năm qua trở thành địa chỉ nhiều người tìm mua mỗi mùa cốm về. Bà Đàm Thị Thơm, 76 tuổi, chia sẻ: Trước kia trong xóm tổ chức ngày hội cốm, tuy nhiên sau này không còn tổ chức nữa. Hằng năm, mỗi gia đình vẫn làm cốm vào dịp “Tết khẩu mấư” (Tết cơm mới) để cúng tổ tiên. Nhưng việc giã cốm không còn giữ được đầy đủ nét văn hóa xưa.

Thực trạng mai một hội giã cốm tại xã Ngũ Lão cũng chính là thực trạng chung về sự biến mất gần như hoàn toàn một lễ hội giã cốm độc đáo đã từng là nét văn hóa truyền thống giàu bản sắc nay chỉ còn trong ký ức những vị cao niên và có lẽ một thời gian nữa, những ký ức ấy cũng sẽ đi theo các cụ bởi những người đã từng tham gia vào hội giã cốm hiện đều ở tuổi xưa nay hiếm.

Hiện nay, tại một số tỉnh, thành đã phục dựng lễ hội giã cốm nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người dân. Hội giã cốm của người Tày, Nùng ở Cao Bằng là một trong những giá trị văn hóa đặc sắc, góp phần làm nên bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số miền non nước. Ngày nay, trong xu hướng phát triển du lịch bền vững tại địa phương, việc khôi phục lại hội cốm theo nguyên gốc truyền thống sẽ tạo điểm đến cho du khách trong những tour khi đến du lịch tại tỉnh. Qua đó, lễ hội giã cốm đậm chất văn hóa truyền thống của người Tày, Nùng cũng được gìn giữ, bảo tồn và phát huy          

Xuân Lam

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh