Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Nhạc cụ truyền thống người Dao trước nguy cơ mai một

Chủ nhật 03/10/2021 05:00

Văn hóa truyền thống dân tộc Dao ở Cao Bằng có nhiều nét độc đáo. Trong đó, nhạc cụ dân tộc của người Dao rất đặc sắc, được sử dụng trong các dịp quan trọng như: cúng nương, cúng cơm mới, cúng thổ địa, lễ cấp sắc, cưới hỏi, lễ, Tết… Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, những nhạc cụ truyền thống độc đáo người Dao đang bị mai một.

Ông Lý Kiệm On, xóm Lũng Chang, xã Vũ Minh (Nguyên Bình) hướng dẫn cháu sử dụng nhạc cụ truyền thống dân tộc.

Nhạc cụ truyền thống của người Dao được ra đời từ trong cuộc sống lao động và sinh hoạt văn hóa tinh thần của cộng đồng. Từ những nhạc cụ giải trí sau một ngày lao động vất vả (nhị, sáo...) hay những phương tiện chia buồn với gia đình người quá cố (kèn pí lè, trống…) và những công cụ dùng để đi săn hoặc hiệu lệnh xung phong trong chiến trận (tù và)… đã trở thành nhạc cụ dân gian truyền thống của dân tộc Dao, là một trong những phương tiện nghệ thuật âm thanh có nhiều khả năng để biểu đạt tâm hồn, tư tưởng tình cảm của con người. Có loại do thế hệ ông bà sáng tạo nên, có loại được hình thành từ cuộc sống lao động và trở lại phục vụ cuộc sống lao động, sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Âm nhạc dân gian người Dao gắn bó với nghi lễ vòng đời người và các lễ hội truyền thống của cộng đồng, là linh hồn, là sức mạnh tinh thần và bản sắc văn hóa của người Dao từ bao đời nay. Người Dao muốn hiểu nhau phải thông qua nhạc cụ, đó là khèn lá, là tiếng trống chiêng báo hiệu,  bày tỏ tâm tư, tình cảm của con người lúc bấy giờ.

Nhất là trong tình yêu đôi lứa, nhạc cụ dân tộc  là phương tiện thể hiện ngôn ngữ, kết nối giao duyên đôi lứa để bày tỏ tình cảm yêu thương, nhớ nhung da diết. Ngày xưa, nhạc cụ như là nguồn sống tinh thần đấu tranh chống chọi với thiên tai, thú dữ, những chiến tích lẫy lừng từ lâu đời trong đời sống sinh hoạt của dân tộc.

Ông Lý Kiệm On, 65 tuổi, dân tộc Dao Đỏ, xóm Lũng Chang, xã Vũ Minh (Nguyên Bình) là gia đình có nghề làm nhạc cụ truyền thống lâu đời cho biết: Từ nhỏ, tôi đã biết chơi các loại nhạc cụ của quê mình, rồi mày mò chế tác các nhạc cụ cho đến bây giờ. Thời của tôi, hầu như ai cũng biết chơi và tự làm những chiếc nhạc cụ bằng tre nứa cho thỏa nỗi đam mê.

Nhiều năm trở lại đây, số người biết chơi nhạc cụ truyền thống của dân tộc Dao ít hơn trước và người biết chế tác cũng chỉ còn vài nghệ nhân cao tuổi ở rải rác các xóm. Bởi lẽ những nhạc cụ truyền thống người Dao dù nguyên liệu gì cũng đòi hỏi người làm phải thật sự yêu thích từ việc sơ chế nguyên liệu, cho đến việc tỉ mẩn chế tác.

Mặt khác, nghề chế tác nhạc cụ truyền thống khó đem đến cho họ một cuộc sống no đủ. Để hoàn thiện một chiếc sáo mất khoảng 3 ngày và có thể bán được 500.000 - 600.000 đồng, song cũng chỉ làm theo đơn đặt hàng của bà con trong vùng hoặc khu du lịch.

Hiện nay, theo thống kê chưa đầy đủ, nhạc cụ người Dao ở xã Vũ Minh có gần 20 loại. Tuy nhiên việc bảo tồn và gìn giữ nhạc cụ còn  hạn chế nên nhiều loại nhạc cụ hay đã bị thất truyền. Nguyên nhân mai một do rất ít người Dao còn biết chế tác và sử dụng nhạc cụ truyền thống; những người nắm giữ bí quyết chế tác các loại nhạc cụ người Dao đã rất hiếm hoi mà tuổi tác, sức khỏe ngày một già yếu.

Họ có ước nguyện truyền lại nghề cho con cháu, lớp thế hệ trẻ kế cận nhưng đáng buồn là thế hệ trẻ lại không mặn mà với âm nhạc và nhạc cụ truyền thống dân tộc. Do chưa có sự quan tâm đầu tư sưu tầm và đưa vào sử dụng, quảng bá giá trị của các loại nhạc cụ dân tộc của các cơ quan chức năng; văn hóa, âm nhạc đương đại lai căng… đã làm mai một đi nhạc cụ và âm nhạc dân tộc.

Nghệ nhân Bàn Văn On, xóm Lũng Rảo, xã Vũ Minh (Nguyên Bình) là người am hiểu về âm nhạc truyền thống người Dao chia sẻ: Điều đáng buồn hơn là các nhạc cụ truyền thống của người Dao vùng đất này đang mai một dần. Các nhạc cụ truyền thống không còn sống trong đời sống hằng ngày, gắn bó thân thiết với bà con như trước đây.

Các nhạc cụ này chỉ còn được sử dụng trong các ngày hội văn hóa, chủ yếu là trên sân khấu và mang tính trình diễn. Văn hóa dân tộc cũng chỉ đem phô diễn, giới thiệu cùng người khác như một thứ đặc sản, còn mạch nguồn sự sống của nó đang mất mát dần từ sự thờ ơ của những người trẻ tuổi.

Nghệ nhân Bàn Văn On, dân tộc Dao đỏ, xóm Lũng Rảo, xã Vũ Minh (Nguyên Bình) bên các nhạc cụ truyền thống dân tộc.

Đứng trước thực trạng trên, nguy cơ thất truyền nhạc cụ dân tộc Dao hiện nay nếu các cơ quan chức năng cứ rập khuôn bảo tồn nhạc cụ và âm nhạc truyền thống, chỉ chú trọng cho sưu tầm, ghi âm để lại đó mà không biết cách chế tác, sử dụng, đưa giá trị nhạc cụ sống động trong đời sống cộng đồng qua các lễ hội, các hội thi chế tác, trình diễn lại nhạc cụ, nhất là đối với lớp trẻ, học sinh, sinh viên. Nếu không vào cuộc sớm, làm cấp bách lúc các cụ còn sống, không sớm mở lớp truyền giao, tạo điều kiện tốt cho các cụ, các nghệ nhân và con em dân tộc Dao có điều kiện, môi trường học tập chuyển giao lại tay nghề thì sự thất truyền sẽ không tránh khỏi.

Để bảo tồn, gìn giữ và phát huy âm nhạc, nhạc cụ truyền thống của cộng đồng người Dao trên địa bàn tỉnh, cần nuôi dưỡng được nền âm nhạc đó trong cộng đồng, phát huy phong trào văn nghệ quần chúng ở cơ sở, mà yếu tố hạt nhân nòng cốt tạo dựng và hướng dẫn phong trào là các cán bộ văn hóa cơ sở được trang bị kiến thức, kỹ năng về âm nhạc dân tộc thiểu số.

Quan tâm đầu tư cho phong trào văn nghệ quần chúng chính là khơi dậy ngọn nguồn âm nhạc dân tộc, để nó lan tỏa trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của đồng bào các dân tộc thiểu số, là cơ sở để sưu tầm, nghiên cứu khai thác cho âm nhạc chuyên nghiệp.

Bên cạnh đó, làm tốt công tác truyền thông, quảng bá âm nhạc dân tộc, nhất là trên các phương tiện thông tin đại chúng. Phát động các cuộc thi tài năng âm nhạc dân tộc thiểu số, trong đó có âm nhạc người dân tộc Dao; tôn vinh các nghệ nhân dân gian cùng những phần thưởng; động viên lớp trẻ tìm hiểu, học hỏi, rèn luyện âm nhạc của dân tộc mình.

Xuân Lam

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh