Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Lưu giữ vẻ đẹp áo chàm

Thứ sáu 23/09/2022 05:00

Cùng với ẩm thực, ngôn ngữ..., trang phục truyền thống cũng thể hiện bản sắc văn hóa của dân tộc đó. Ðối với hai dân tộc Tày, Nùng, do đặc điểm sinh sống xen kẽ nên trang phục có nét tương đồng với chất liệu vải chàm. Ngày nay, trừ dân tộc Nùng An vẫn khá phổ biến, áo chàm của dân tôc Tày hầu như không được sử dụng trong sinh hoạt thường ngày nhưng vẫn được chọn mặc trong các lễ hội truyền thống, giao lưu văn hóa hay dịp đám cưới.

Phụ nữ dân tộc Tày ở xóm Kỳ Lạc, xã Quang Long (Hạ Lang) mặc áo chàm truyền thống.

Khoảng những năm 1980 trở về trước, người Tày, Nùng (Nùng An, Nùng Inh, Nùng Lòi) thường mặc quần áo làm bằng vải chàm. Các cô gái Tày ở các huyện miền Đông của tỉnh như Quảng Hòa, Hạ Lang đều biết trồng bông, dệt vải, nhuộm chàm để tự tay may chăn màn, quần áo. Khi thiếu nữ đến tuổi gả chồng phải chuẩn bị cả một thời gian dài, từ trồng bông, kéo sợi, dệt vải đến trồng cây chàm, ngâm, ủ, chắt để nhuộm vải, nhuộm cho đến khi vải óng ánh đen thẫm. Riêng dệt thổ cẩm còn công phu hơn nhiều, bởi phải nhuộm nhiều loại sợi với nhiều màu sắc khác nhau để dệt thành các loại hoa văn sặc sỡ.

Phụ nữ Tày mặc áo dài đến bắp chân, quấn thắt lưng để thả dài theo tà áo trông rất duyên dáng, khuy cài ở nách và bên phải, cánh tay áo bó; quần rộng, ống thẳng. Phụ nữ Tày có 3 loại áo: "rứa khò", "rứa nảp", "rứa thúc". "Rứa khò" thường là của lớp trẻ, là loại áo dài năm thân cài cúc sát cổ phía trái và cạnh bên trái, dưới nách xẻ tà hai bên cạnh, cánh tay áo hẹp. "Rứa nảp" thường là của người có tuổi, là loại áo dài tứ thân hở ngực, không cúc, có yếm riêng. "Rứa thúc" là một loại áo bông tự khâu để mặc ngoài, chống rét. Mặc áo cánh ở trong khi mặc "rứa khò", đeo yếm trước ngực khi mặc "rứa nảp". Trang sức đi kèm là xà tích bằng bạc, thêm hộp trầu, đeo vòng bạc ở cổ, tay; khuyên tai bằng bạc, chân đi giày vải. Phía trước thắt lưng còn giắt thêm một chiếc khăn tay tự dệt. Đầu đội một trong các loại nón gọi là "chúp chía", "chúp lảp".

Áo chàm của nam giới Tày có hai loại: áo ngắn cài cúc dọc theo ngực, có hai túi và áo dài cài cúc như kiểu "rứa khò" của phụ nữ (người sang thì mặc áo the), quần rộng bằng vải chàm (người sang thì mặc quần trắng bằng lụa), chân đi giày vải.

Phụ nữ Nùng mặc áo dài trùm mông, ống tay áo rộng, cúc vải, mở khuy chéo nách bên phải, xẻ tà hai bên đến 30 cm, gấu áo tròn lượn hai bên, đuôi áo võng. Khi mặc phải đeo khuồng (phì khùn) hoặc dây vải thắt ngang bụng (rặng). Phụ nữ cả hai dân tộc đều có thắt lưng nhưng thắt lưng người Tày dài hơn (đến bắp chân), gọi là rặng phìa; thắt lưng người Nùng dài chớm gấu áo. Áo chàm của đàn ông Nùng cổ tròn, tay áo bó và ngắn đến cổ tay, nách áo xẻ tà hai bên từ 5 - 10 cm, có bốn túi hoặc ba túi đằng trước; có 5 - 7 khuy được làm bằng vải (khót nạu), gọi là áo chịch sắn.

Cách nhuộm vải chàm khá công phu. Trồng cây chàm vào tháng 3, cuối tháng 6 - 7 âm lịch đi cắt chàm, cây chàm có chiều cao khoảng 1 m trở lên được cắt đến tận gốc, buộc thành nắm nhỏ mang về bỏ vào chum, vại to ngâm trong nước khoảng 10 - 15 ngày. Khi nước có màu xanh thì vớt cây ra, sau đó lấy vôi bột đổ xuống, khuấy liên tục cho đến khi có bọt nước nổi lên, để cho nước lắng chắt lấy bột chàm có màu đen xanh ở dưới đáy bể đựng vào các sọt nhỏ đã đan sẵn rồi treo lên cho ráo nước. Vào tháng 8 - 9 âm lịch thì "tẳng cang" (pha chế nước nhuộm). Dùng chum, vại sành đun nước với các loại lá thơm: bưởi, thanh hao hoa vàng, chanh..., hòa tinh bột chàm khoắng đều rồi đậy lại. Sau 2 - 3 ngày mở ra khuấy bằng tay có mùi thơm, giơ tay lên khi bàn tay khô có màu xanh lục chứng tỏ nước pha chế đạt, có thể nhuộm vải được. Lấy vải trắng đã giặt qua nước lã nhúng xuống nước chàm 2 - 3 lần mỗi ngày sao cho màu ngấm đều, trong khi nhuộm có thể bổ sung bột chàm để có màu theo ý muốn.

Chị Thẩm Thị Duyên, xóm Kỳ Lạc, xã Quang Long (Hạ Lang) cho biết: Do hiện nay trên thị trường có bán sẵn nhiều loại trang phục hợp thời trang, đồng thời cũng là để tiện lợi trong sinh hoạt, lao động nên không còn mấy ai nhuộm vải chàm cũng như mặc áo chàm nữa. Tuy nhiên, đa số các gia đình vẫn lưu giữ bộ áo chàm truyền thống và khuyến khích cô dâu mặc trang phục áo chàm truyền thống trong ngày cưới; trong các lễ hội, cuộc giao lưu, chúng tôi vẫn mặc áo chàm để tự hào về bản sắc dân tộc.

Không chỉ ở các bản làng Tày, Nùng ở địa phương, người Tày, Nùng Cao Bằng di cư vào các tỉnh Tây Nguyên vẫn có ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc thông qua bộ trang phục. Chị Nông Thị Tuyết (43 tuổi), quê Cao Bằng, hiện sinh sống tại xã Ia Trok, huyện Iapa, tỉnh Gia Lai tâm sự: Tôi theo gia đình di cư vào miền Nam sinh sống từ nhỏ nhưng tôi thấy các gia đình gốc Cao Bằng vẫn duy trì nhiều nét văn hóa quê hương như tiếng nói và các phong tục. Trong đó, bộ áo chàm truyền thống vẫn được chúng tôi gìn giữ và mặc ở các dịp như lễ cưới, giao lưu văn hóa, văn nghệ để các thế hệ sau này không quên được nguồn cội của mình.

Để thế hệ trẻ nâng cao ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, các trường phổ thông dân tộc nội trú cũng khuyến khích học sinh mặc trang phục dân tộc, trong đó có dân tộc Tày, Nùng. Mặc dù thế hệ trẻ ngày nay không duy trì bộ trang phục nguyên bản nhưng việc hiểu và có ý thức trao truyền để giữ gìn bộ áo chàm truyền thống cũng rất đáng được trân trọng và lan tỏa.

 

Xuân Thương

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh