Bạn đang xem: Trang chủ » Non nước Cao Bằng

Nhạc cụ kèn của người Tày và người Dao đỏ ở Cao Bằng

Thứ bảy 15/10/2022 04:00

Cao Bằng là tỉnh miền núi phía Ðông Bắc của Tổ quốc, với đặc điểm địa hình 90% đồi núi, đây là nơi cư trú của đồng bào các dân tộc thiểu số Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ… Trong đó, người Tày có dân số đông nhất và cư trú ở hầu khắp các huyện; người Dao cư trú chủ yếu ở huyện Nguyên Bình, một số ít cư trú rải rác tại các huyện: Hà Quảng, Hòa An, Thạch An với thành phần đa sắc tộc, di sản văn phi vật thể của đồng bào các dân tộc vô cùng độc đáo và phong phú.

Anh Hoàng Giám, thành viên đội sláy lệ, xã Bình Dương (Hòa An) bên các loại nhạc cụ.

Trong kho tàng văn hóa phi vật thể của các dân tộc ở địa phương, nhạc cụ phản ánh đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc một cách rõ nét. Nói đến người Tày không thể không nhắc đến đàn tính trong nghi lễ và bộ nhạc cụ trong tang lễ của thầy Tào; nói đến người Mông sẽ liên tưởng đến tiếng khèn; người Lô Lô sử dụng trống đồng trong đám tang… Đặc biệt, trong đám tang của người Tày, các nghi lễ hành tang thể hiện rõ nét nhất về thế giới quan và nhân sinh quan của họ. Với người Tày trong tang lễ, ngoài các thủ tục thì nhạc cụ rất quan trọng, nhạc cụ của đội lsáy lệ người Tày sử dụng hành tang gồm: trống, thanh la, chũm chọe và kèn pí lè…

Người Tày chỉ sử dụng tiếng kèn pí lè trong đám tang. Trong cộng đồng người Tày, Nùng nói đến pí lè tức là liên tưởng đến đám tang. Kèn pí lè là tiếng khóc nỉ non của người sống, thể hiện lòng thương tiếc và sự hiếu thảo của con cháu, người thân đối với người quá cố. Cấu tạo của kèn pí lè gồm ba phần: phần đầu được chế tạo bằng chất liệu kim loại, chủ yếu là đồng để người sử dụng ngậm vào miệng dùng hơi để thổi; phân thân là đoạn cây hóp, đoạn cây này không có mấu, trên thân đục bảy lỗ tương ứng cho bảy nốt nhạc (đồ, rê, mi, pha, son, la, si); phần loa kèn được chế tạo bằng đồng. Khi thổi tùy theo giai điệu, người thổi sẽ lấy hơi thổi và các ngón tay vừa đỡ thân kèn vừa bịt các lỗ tương ứng để theo giai điệu của bài khóc trong đám tang. Người Tày chỉ sử dụng kèn pí lè để khóc than người đã khuất, không sử dụng pí lè trong sinh hoạt hằng ngày và các nghi lễ khác.

Người Dao Đỏ ở Cao Bằng sử dụng kèn phàn tỵ trong lễ cưới. Tiếng kèn phàn tỵ sẽ cất lên khi đoàn đưa dâu nhà gái đến cổng nhà trai, phàn tỵ sẽ thay lời gia chủ cảm ơn đoàn nhà gái đã đưa cô dâu đến gia đình (theo phong tục của người Dao Đỏ, cô dâu sẽ do đoàn đưa dâu nhà gái đưa đến nhà trai, chú rể không đến nhà cô dâu mà chỉ đón dâu ở cửa ngõ nhà mình). Tiếng kèn phàn tỵ sẽ thay lời cô dâu chào họ hàng nhà chồng… Kèn phàn tỵ gồm có phần đầu bằng kim loại, thông thường là chất liệu đồng, phần thân là đoạn cây trúc già có 9 đốt, giữa các đốt được khoan bảy lỗ tương ứng với bảy nốt nhạc, phần loa kèn cũng là chất liệu đồng, phía đầu nhỏ được thiết kế gờ nổi, sau đó mới đến loa. Trong đám cưới người Dao Đỏ, phàn tỵ được thổi theo 9 giai điệu, tiếng Dao Đỏ là tìu dạt.

Kèn pí lè và kèn phàn tỵ thoạt nhìn có thể hơi giống nhau nhưng nếu như so sánh từng bộ phận thì có sự khác nhau. Điểm chung giữa hai loại kèn đều là bộ nhạc hơi, cùng có ba phần đầu, thân và loa, trên thân cùng có bảy lỗ. Điểm khác nhau để phân biệt giữa hai loại kèn là thân kèn phàn tỵ của người Dao Đỏ có mấu, những mấu trên thân trúc khi thổi sẽ tạo ra âm thanh khác biệt, thân phàn tỵ dài hơn thân pí lè. Phần loa kèn phàn tỵ có gờ ở đầu, loa kèn pí lè không có gờ. Thông thường, thân kèn pí lè là đoạn thẳng vì sử dụng cây hóp hoặc cây mạy rượi (tiếng địa phương) và thân pí lè không sử dụng phần có mấu. Với thiết kế phần thân khác biệt nên phàn tỵ có âm vực cao hơn pí lè.

Anh Hoàng Giám, thành viên của đội sláy lệ, xã Bình Dương (Hòa An) sử dụng thành thạo các nhạc cụ của đội sláy lệ như: thanh la, chũm chọe, kèn pí lè. Anh đã từng mượn kèn phàn tỵ để thổi các giai điệu khóc trong đám tang nhưng do âm vực cao nên không phù hợp. Vì vậy anh khẳng định kèn phàn tỵ của người Dao Đỏ không giống kèn pí lè và không sử dụng như kèn pí lè của người Tày.

Qua các dẫn chứng trên có thể khẳng định rằng kèn pí lè và kèn phàn tỵ không phải là một và không thể gọi kèn của người Dao Đỏ là pí lè và kèn của người Tày là phàn tỵ. Pí lè là kèn của người Tày được sử dụng trong đám tang, phàn tỵ là nhạc cụ của người Dao Đỏ và được sử dụng trong đám cưới. Vì được thiết kế phần thân và loa có điểm khác nhau nên mỗi loại nhạc cụ có âm vực cao thấp khác biệt, đây là hai loại nhạc cụ khác nhau nên không thể gộp chúng là một loại nhạc cụ.

 

Ngân Hà

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh