Vai trò của cốt truyện trong truyện ngắn của nhà văn Hoàng Triều Ân

Thứ bảy 31/08/2019 05:00

Đọc những tác phẩm của nhà văn Hoàng Triều Ân, độc giả có thể thẩm định, đánh giá về chất lượng tác phẩm và hiểu rõ những giá trị tư tưởng mà nhà văn muốn thể hiện. Trong sáng tác của ông, không có một tác phẩm nào chỉ tồn tại với nội dung mà không có sự tham gia của hình thức. Những nội dung trong tác phẩm luôn có những hình thức nghệ thuật với vai trò rất quan trọng để hướng người đọc đến những thành công của tác phẩm.

Tìm hiểu những tác phẩm văn học về thể loại truyện ngắn trong Tuyển tập Thơ Văn Hoàng Triều Ân, Nhà xuất bản Văn học năm 2006, chúng ta có thể đưa ra những nhận định về đặc điểm thể loại một cách rõ nét.

Đó là truyện ngắn viết theo kiểu truyền thống bởi: Có cốt truyện tiêu biểu, thông qua tình huống khắc họa tính cách nhân vật và lối kể mang tính khách quan. Hình thức của tác phẩm văn học được tổng hợp từ nhiều yếu tố: Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ, biện pháp kết cấu, cách xây dựng nhân vật, cốt truyện, tình huống, chi tiết cụ thể… nhằm mục đích biểu hiện trực tiếp và sinh động nội dung của tác phẩm, tạo nên dạng tồn tại nhất định của nội dung ấy. Qua đó xây dựng toàn bộ tác phẩm thành một thể thống nhất.
Là sản phẩm của một hình thức sáng tạo tuân theo những giá trị cụ thể, xét riêng về cốt truyện, truyện ngắn Hoàng Triều Ân có 3 đặc điểm chính là: Tính lịch sử - cụ thể, tính kịch và tính hoàn chỉnh. Quy luật tất yếu của văn học là bao giờ cũng phản ánh hiện thực trong một giai đoạn lịch sử nhất định, và trên hết, đối tượng của văn học là con người và thế giới trong quan hệ của nó đối với con người. Nói như vậy có thể  hiểu nhà văn lấy chất liệu và cảm hứng từ hiện thực cuộc sống xảy ra thời điểm đó và phản ánh vào trong tác phẩm của mình.

Tính lịch sử - cụ thể được biểu hiện thông qua tính chân thật của các sự kiện lịch sử - xã hội làm điểm tựa cho sự phát triển của cốt truyện. Người con trai bản Mông, Cô y tá người Tày, Tiếng kèn A Pá, Mây tan phản ánh về thời điểm cả nước đang chống Mỹ và xây dựng vùng kinh tế mới. Những gương mặt, những quan niệm sống chỉ có ở thời điểm lúc bấy giờ.

Gần hơn, Hương sen, Eng Bải, Bạn cùng lứa, Mùa hoa phượng vĩ, Người thiếu phụ bản Hoa Đào là sự vật lộn của thời kỳ khó khăn sau chiến tranh biên giới năm 1979; nền kinh tế bao cấp và tâm lý dao động của một bộ phận trong xã hội trước khi có cơ chế mở cửa kinh tế thị trường. Tất nhiên không thể phân tích một cách máy móc hoàn cảnh trong thực tế bởi còn có yếu tố của sự tác động quy luật sáng tạo nghệ thuật nhưng với địa điểm hoạt động cụ thể của con người, điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, gia đình, xã hội và thời đại thì thấy chỉ có tính cách đó được bộc lộ trong hoàn cảnh như vậy.
 Với văn phong nhẹ nhàng, thanh thoát, ngôn ngữ có sự chắt lọc với bút pháp điêu luyện, đặc biệt tâm trạng của nhân vật thường được miêu tả với cảnh huống cụ thể gắn với không gian và ngữ cảnh tạo những hiệu quả nhất định đến tâm lý độc giả. Vì vậy Triều Ân cũng có cách giải quyết xung đột có tính kịch khá nhẹ nhàng mà vẫn mang dư âm sâu sắc. Những xung đột của hiện thực được phản ánh thông qua tác phẩm không phải là sự xung đột về giai cấp, lực lượng xã hội mà chủ yếu xoáy sâu vào quan hệ giữa cá nhân với cá nhân.
Trong Xứ sương mù, bà Loan có cảm tình với Thời, vì một cô gái hàng xóm nay thường qua lại dọn dẹp và chăm sóc bà, từ đó bà ao ước được một con dâu như vậy. Nên khi biết Tân lựa chọn Pèng, ở tận vùng cao làm vợ thì bà phản đối quyết liệt. Nhưng chỉ bằng 2 chi tiết: Thời lợi dụng chăm sóc bà để gửi gói hàng trên nóc tủ và Pèng bị thương do đánh gấu để cứu Tân thì không chỉ bà Loan mà cả độc giả cũng thuận ý theo cách giải quyết của tác giả.

Còn Hương sen, một truyện ngắn có sự giao thoa giữa thể ký văn học, chúng ta có thể nhận thấy dù Lượng là một anh đồ tể trẻ được tập thể tín nhiệm bầu làm Chủ nhiệm Hợp tác xã nhưng chỉ bằng chi tiết gặp Hương đang gội đầu thấy xúi quẩy và ngây người nhìn đã khiến mọi người liên tưởng đến một nhân vật phản diện. Cao trào của tính kịch trong cốt truyện được đẩy mạnh khi anh ta vật cháu dâu trên bè hay đòi chia tiền quỹ tập thể không thành. Điều tất yếu đã đến, Hương bị tố cáo ăn hôi của công, lấy bột mỳ Nhà nước về chăn lợn.

Hay trong Mây tan, Piao không đủ tiền lấy vợ phải đi làm thuê cho nhà người con gái mình thích. Khi ấy chính sách định canh định cư như luồng gió thổi đến mọi nhà và Piao là nhân vật nổi bật được chính quyền địa phương ủng hộ vì nói nhiều điều đúng ý Đảng, lòng dân. Cũng từ đó khi anh săn thú trượt đã bị lão thầy cúng của bản đặt điều khó dễ. Sự đối chọi về mặt tư tưởng được giải quyết khi anh săn được con sơn dương đực trong buổi mít tinh trước khi bản chuyển đến khu tái định cư mới.
Trong Tuyển tập văn học của Triều Ân, một trong những truyện ngắn có cốt truyện điển hình trong hoàn cảnh điển hình với những chi tiết “đắt” được độc giả đánh giá cao phải kể đến Eng Bải. Chuyện chỉ xoay quanh một chuyến xe do Bảy lái, sự va chạm trong một mớ hỗn độn giữa tài xế và đám lái buôn. Nhưng bằng ngôn ngữ trào lộng, các nhân vật hiện lên với đầy đủ hình dáng và tính cách qua vài nét khắc họa. Xung đột được thắt và cởi liên tục khiến người đọc thích thú. Chất lượng của cốt truyện không chỉ phản ánh hiện thực mà còn phát hiện ý nghĩa bản chất của hiện thực được che giấu ở phía sau các xung đột có tính kịch. Và ở đây, trong môi trường con người dễ sa ngã, đồng tiền quyết định được nhiều vấn đề nhưng trên hết thảy trong tiềm thức con người thì lương tri, lòng nhân ái là yếu tố quyết định tất cả…  
Nhìn chung các cốt truyện đều đi sâu khai thác những xung đột khác nhau của đời sống. Ở đây các bước diễn biến của cốt truyện cũng giống quá trình vận động của một xung đột. Có mở đầu, thắt nút và phát triển cao trào, rồi đi vào giải quyết cụ thể và kết thúc vấn đề. Đặc điểm của tính hoàn chỉnh cốt truyện không chỉ là sự nhìn nhận cuộc sống trong sự vận động mà còn thể hiện ý đồ chủ quan của tác giả trong quá trình sáng tạo nghệ thuật. Đó là chân lý của những hy vọng, ước mơ về những điều tốt đẹp nhất mà xã hội vươn tới. Như Trong tiếng sa quay, phần đầu của truyện là cách đặt vấn đề có nhiệm vụ giới thiệu khái quát hoàn cảnh nảy sinh xung đột chính với sự kiện mở đầu, đồng thời sơ lược về lai lịch nhân vật…

Các nhân vật được đặt trong hoàn cảnh tĩnh và chưa có sự vận động làm bộc lộ tính cách. Xung đột có trình tự với những mốc sự kiện: Yến và Thảo lấy nhau, sau một thời gian dài Yến nghe tin Thảo hy sinh nên đã lấy Tùng; Thảo trở về và xung đột đến đỉnh điểm với các sự kiện tập trung quanh Yến. Nhưng người cởi nút lại là Tùng, anh tự nguyện ra đi vì bản thân mình không có đủ chức năng của một người đàn ông. Mâu thuẫn và cách giải quyết vấn đề của truyện khá bất ngờ nhưng không đơn giản. Dù sự kiện mang dung lượng lớn nhưng tác giả không tạo ra những chi tiết đối đầu giữa các nhân vật mà chủ yếu là sự đấu tranh nội tâm của bản thân nhân vật để làm nổi bật vấn đề.

Cốt truyện có sự hoàn thiện bởi cách giải quyết “có hậu” của nhà văn: "sống ở trên đời ai cũng sẵn sàng chịu sự hy sinh cho riêng mình vì sự hạnh phúc của người khác". Điều đó đã tạo được sự đồng cảm của người đọc đối với từng nhân vật trong tác phẩm. Người thiếu phụ bản Hoa Đào có tên Thùy Dương cũng vậy. Chị bị ràng buộc bởi sợi dây tình cảm: vợ - chồng, mẹ - con. Cuộc đời của chị là sự mất mát về gia đình và niềm an ủi cho tính hoàn chỉnh của cốt truyện là nghị lực, tình thương và trách nhiệm trước cuộc sống.
Cuộc sống vận động không ngừng trong mối tương quan của không gian và thời gian. Ý thức hệ của nhà văn trong sự vận động ấy là khả năng nhận thức và cảm thụ, lấy cảm hứng từ cuộc sống, phản ánh chân thực cuộc sống thông qua hình tượng nghệ thuật. Từ đó, tác phẩm là cầu nối giao lưu giữa nhà văn với độc giả để độc giả hiểu hơn về tư tưởng tình cảm nhà văn trước hiện thực khách quan. Và đồng nhất, những tác phẩm do tác giả sáng tác được tạo dựng từ nhiều yếu tố về hình  thức, trong đó có vai trò của cốt truyện làm nên thành công trong thể loại truyện ngắn của nhà văn Triều Ân.

Lệ Hằng

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh