Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Nghệ nhân văn hóa phi vật thể - trăn trở đằng sau danh hiệu

Thứ bảy 14/11/2020 06:00

Những năm qua, tỉnh đã quan tâm triển khai thực hiện việc trao tặng, vinh danh danh hiệu “Nghệ nhân Nhân dân” (NNND), “nghệ nhân Ưu tú” (NNƯT) trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Qua vinh danh, ghi nhận, tôn vinh những công lao to lớn của NNND, NNƯT có nhiều cống hiến trong hành trình miệt mài gìn giữ, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa truyền thống dân tộc. Tuy nhiên, sau vinh danh, câu chuyện chính sách đãi ngộ nghệ nhân và làm thế nào để tạo môi trường cho họ phát huy việc giữ gìn, trao truyền các giá trị văn hóa quý báu còn nhiều bất cập.

Kỳ 1: Những bất cập trong chế độ đãi ngộ nghệ nhân sau vinh danh hiện nay

Trao tặng danh hiệu NNND, NNƯT là sự tôn vinh thiết thực, xứng đáng đối với nghệ nhân - những người đã và đang miệt mài giữ gìn, bảo tồn “hồn cốt” văn hóa truyền thống. Nhưng vinh danh NNND, NNƯT vẫn còn những bất cập, tồn tại trong thực hiện chính sách, chế độ đãi ngộ khiến các nghệ nhân chưa thể phát huy được trí tuệ, kinh nghiệm, vốn quý trong việc gìn giữ, bảo tồn và trao truyền tinh hoa di sản văn hóa dân tộc.

Cao Bằng có nền văn hóa truyền thống giàu bản sắc của các dân tộc được trao truyền thông qua các nghệ nhân.

TỰ HÀO TÔN VINH NHỮNG NGHỆ NHÂN THẦM LẶNG

Thực hiện Nghị định số 62/2014/NĐ-CP của Chính phủ Quy định về xét tặng danh hiệu NNND, NNƯT trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, sau 2 đợt xét tặng (năm 2015, 2018), toàn tỉnh có 15 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu gồm: 1 NNND, 14 NNƯT. Việc phong tặng danh hiệu NNND, NNƯT có ý nghĩa quan trọng, không chỉ là sự ghi nhận, đánh giá cao đối với những đóng góp to lớn của các nghệ nhân mà còn cho thấy sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với những người tài năng và tâm huyết với di sản văn hóa dân tộc.

NNƯT Nông Thanh Phong, thị trấn Trà Lĩnh (Trùng Khánh) chia sẻ: Chúng tôi gìn giữ, phát huy văn hóa truyền thống bằng niềm đam mê, tình yêu và cả trách nhiệm với văn hóa của dân tộc. Khi được phong tặng danh hiệu NNƯT, chúng tôi rất vui. Qua đó, chúng tôi có thêm điều kiện để truyền dạy lại cho thế hệ trẻ hôm nay, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mãi trường tồn và phát triển qua nhiều thế hệ.

Việc bảo tồn văn hóa phi vật thể không thể tách rời con người, tức là các nghệ nhân - chủ thể sáng tạo di sản văn hóa. Những cá nhân được tôn vinh, phong tặng danh hiệu cao quý thật sự là tấm gương, là động lực thúc đẩy văn hóa, xã hội phát triển. Tôn vinh những NNND, NNƯT không chỉ là vinh dự cho bản thân mà còn là niềm tự hào của cộng đồng, bản làng, góp phần động viên tinh thần đối với những nghệ nhân, đồng thời khích lệ các nghệ nhân cống hiến nhiều hơn nữa trong công tác bảo tồn, truyền dạy những di sản văn hóa phi vật thể tại cộng đồng.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Hồng Vân cho biết: Nghị định số 62 được triển khai thực hiện đáp ứng niềm mong mỏi của những người làm quản lý, nhà nghiên cứu và các nghệ nhân hiện nay.

Thời gian tới, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tiếp tục phối hợp với các sở, ngành, đơn vị liên quan tổ chức tuyên truyền, phổ biến, hướng dẫn cá nhân hoàn thiện hồ sơ đăng ký xét tặng danh hiệu NNND, NNƯT trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Đợt xét duyệt danh hiệu NNND, NNƯT lần thứ ba năm 2020, toàn tỉnh đã xét duyệt 12 hồ sơ đề nghị tặng danh hiệu NNND, NNƯT với 3 loại hình: tập quán xã hội và tín ngưỡng; nghệ thuật trình diễn dân gian; tri thức dân gian.

NHIỀU BẤT CẬP TRONG CHÍNH SÁCH ĐÃI NGỘ NGHỆ NHÂN HIỆN NAY

Chế độ đãi ngộ nghệ nhân sau vinh danh được áp dụng theo Nghị định số 109/2015/NĐ-CP của Chính phủ về việc hỗ trợ đối với NNND và NNƯT có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn với 3 mức hỗ trợ là 1 triệu đồng, 850.000 đồng, 700.000 đồng/người/tháng. Nhưng trong 15 NNND, NNƯT của tỉnh, một số nghệ nhân có lương hưu nên hằng tháng không được hưởng bất kỳ khoản trợ cấp nào; còn một số nghệ nhân khác không có lương hưu, hoàn cảnh khó khăn nhưng chưa được hưởng chế độ đãi ngộ theo Nghị định số 109.

Một trích đoạn lễ cấp sắc người Tày do các nghệ nhân biểu diễn tại Liên hoan hát Then - đàn Tính tỉnh Cao Bằng lần thứ II năm 2019.

Có nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan khiến các nghệ nhân chưa tiếp cận được Nghị định số 109 như: NNƯT có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn mới được hưởng trợ cấp nên việc áp dụng đối tượng cũng như mức kinh phí hỗ trợ theo nghị định rất hạn chế; nhiều nghệ nhân mặc dù thuộc diện được hỗ trợ theo Nghị định số 109 nhưng đang nhận trợ cấp hằng tháng theo chính sách an sinh xã hội khác (hộ nghèo, người cao tuổi…) nên chưa xác định nghệ nhân có được hưởng thêm trợ cấp hằng tháng theo quy định Nghị định số 109;  một số địa phương chưa quan tâm đến vấn đề này, thậm chí có lãnh đạo địa phương không nắm được chính sách… Do vậy, những năm qua việc phong tặng danh hiệu và các nghệ nhân sau khi được vinh danh mới chỉ mang tính chất động viên tinh thần là chính.

Thực tế, trong các đợt trao tặng danh hiệu, ngoài giấy chứng nhận danh hiệu, huy hiệu, về mặt quyền lợi vật chất, nghệ nhân chỉ được hưởng tiền thưởng tặng đi kèm khoảng trên dưới 10 triệu đồng. Từ đó đến nay đã hơn 6 năm, sau khi được vinh danh, các nghệ nhân hầu như không nhận thêm được sự hỗ trợ nào khác từ chính sách, chế độ của Nhà nước và cộng đồng.

NNƯT Nông Thế Anh, 62 tuổi, xã Trọng Con (Thạch An) sau khi được vinh danh hằng ngày vẫn lam lũ trên đồng ruộng, thu nhập chỉ dựa vào nông nghiệp. Nhưng khi có chương trình kỷ niệm, liên hoan hay các đoàn nghiên cứu văn hóa các cấp đến nghiên cứu, sưu tầm, ông tạm gác vấn đề “cơm áo gạo tiền” của bản thân, bỏ thời gian, công sức luyện tập cho bà con, trình diễn các loại hình nghệ thuật dân gian phục vụ cộng đồng.

Bên cạnh vấn đề nghệ nhân chưa được hỗ trợ trực tiếp hằng tháng thì việc chăm lo hoạt động của các nghệ nhân tại địa phương cũng chưa được quan tâm tương xứng. Các chi hội, câu lạc bộ bảo tồn văn hóa tại địa phương hầu hết thiếu nguồn kinh phí hỗ trợ khuyến khích các nghệ nhân có môi trường, không gian bảo tồn, sáng tạo di sản văn hóa; thiếu kinh phí tổ chức các lớp học, chương trình đào tạo tổng thể, dài hơi thông qua phương thức truyền dạy trực tiếp từ các nghệ nhân. Nhiều nghệ nhân chia sẻ, họ thường xuyên tự bỏ kinh phí để thực hành, sáng tạo, truyền dạy di sản văn hóa cho lớp trẻ; tự chỉnh trang, sửa nhà ở để có không gian cho học trò đến học tập; tự mua nhạc cụ, trang phục…

NNƯT Bế Sơn Trung, xã Bế Văn Đàn (Quảng Hòa) bày tỏ: Mong Đảng, Nhà nước có chế độ chính sách đãi ngộ cho nghệ nhân thiết thực hơn, cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm hỗ trợ kinh phí hoạt động cho các lớp truyền dạy để các nghệ nhân yên tâm bảo tồn, phát huy và trao truyền di sản văn hóa phi vật thể cho thế hệ kế cận.

Với các NNND, NNƯT trước hay sau khi được tặng danh hiệu cao quý thì họ vẫn luôn cháy bỏng đam mê, âm thầm gìn giữ và trao truyền những vốn quý của di sản văn hóa mà họ đã dành cả đời bảo tồn cho cộng đồng và thế hệ trẻ. Do đó, vấn đề đặt ra là sau khi được vinh danh, phong tặng danh hiệu, các nghệ nhân sẽ được đãi ngộ như thế nào, hoạt động, cống hiến ra sao?

Khi đã coi các NNND, NNƯT là những “báu vật nhân văn sống”, những hạt nhân cốt lõi của di sản văn hóa thì Nhà nước, cấp ủy, chính quyền địa phương cần tạo điều kiện bằng các chính sách, chế độ đặc thù phù hợp, tạo môi trường thuận lợi cho các nghệ nhân tiếp tục cống hiến tri thức, kinh nghiệm, đưa di sản văn hóa vào đời sống và truyền lại cho thế hệ mai sau.
                
Kỳ cuối: “Tiếp lửa” cho nghệ nhân trao truyền di sản

Xuân Lam

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh