Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Nghệ nhân dân gian - người “giữ lửa” văn hóa truyền thống

Thứ năm 14/06/2018 06:00

 Bài 4: Những “báu vật nhân văn sống” của dân tộc Lô Lô

Những nghệ nhân dân gian Lô Lô là những người nông dân chất phác, chăm chỉ lao động nhưng luôn nắm giữ những “tinh hoa” văn hóa truyền thống. Họ trực tiếp tham gia sáng tạo, gìn giữ các giá trị văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Lô Lô và được ví như “báu vật nhân văn sống” của cộng đồng dân tộc Lô Lô ở Bảo Lạc.

Nghệ nhân dân gian Lý Văn Dung (thứ 2 từ phải sang) chia sẻ văn hóa dân tộc Lô Lô.

Hiện nay, người dân tộc Lô Lô đang sinh sống tại Cao Bằng có hơn 2.500 người, chiếm 0,46% dân số toàn tỉnh (chủ yếu là nhóm Lô Lô đen), phân bố tập trung ở xã Đức Hạnh (Bảo Lâm); 3 xã: Hồng Trị, Kim Cúc, Cô Ba (Bảo Lạc). Với đặc điểm sinh sống ở vùng sâu, vùng xa, đời sống còn nhiều khó khăn. Tuy nhiên, trái ngược với điều kiện kinh tế chưa phát triển, bản sắc văn hóa của người Lô Lô ở Bảo Lạc vô cùng đặc sắc, phong phú và gìn giữ được khá nguyên vẹn qua các hình thức sinh hoạt: Ăn, ở, chữa bệnh, các nghi lễ, lễ hội, tập quán dựng nhà sàn trên núi cao, có độ dốc rất lớn bằng gỗ khang trang, vững trãi và kỳ công; trang phục truyền thống đầy màu sắc, đẹp mắt thể hiện kỹ năng và thẩm mỹ tuyệt vời. Người Lô Lô còn có kho tàng các làn điệu dân ca, dân vũ đồ sộ, có những bản trường ca dài mấy nghìn câu được truyền khẩu qua bao thế hệ; những điệu múa trống trong đám ma “độc nhất vô nhị”; tục cưới hỏi rất riêng biệt... Đặc biệt, một trong những nét văn hóa đặc sắc nhất, độc đáo nhất và hiếm có nhất mà cộng đồng dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng hiện vẫn giữ gìn, bảo tồn và gắn với đời sống là các bộ trống đồng cổ mà dân tộc này sử dụng trong các dịp cúng thổ thần, tổ tiên và trong đám tang... Tất cả đã tạo nên bức tranh văn hóa của người Lô Lô vô cùng rực rỡ, đặc sắc, phong phú.
Việc gìn giữ, bảo tồn khá nguyên vẹn các giá trị di sản văn hóa dân tộc Lô Lô ở Bảo Lạc đến nay là nhờ sự đóng góp của những nghệ nhân dân gian người Lô Lô đã dày công gìn giữ, truyền dạy cho bao thế hệ bằng niềm đam mê, nhiệt huyết. Họ vừa là người nắm giữ, thể hiện, vừa trao truyền và phát huy giá trị văn hóa truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác nên được cộng đồng người Lô Lô nói riêng và mọi người yêu quý gọi là những nghệ nhân dân gian - “báu vật nhân văn sống”.
Khi nhắc đến nghệ nhân dân gian dân tộc Lô Lô ở Bảo Lạc, không ai không biết đến ông Lý Văn Dung, sinh năm 1979, xóm Khau Trang, xã Hồng Trị - được coi là bậc thầy của loại hình múa, hát, nghi lễ thầy cúng độc đáo của dân tộc Lô Lô. Ngay từ nhỏ ông Dung đã say mê với những làn điệu dân ca, nhịp phách trống cổ nên kiên trì học hỏi ngày đêm và đã thể hiện thành công nhiều làn điệu dân ca, các nghi lễ trong tín ngưỡng thờ cúng của dân tộc Lô Lô. Không chỉ sưu tầm, nghiên cứu, trực tiếp sáng tạo mà ông Dung còn rất nhiệt tình truyền dạy cho thế hệ trẻ. Năm 2017, khi Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch phối hợp với Vụ Văn hóa dân tộc, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch mở lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể cho dân tộc Lô Lô tại huyện, ông Dung là một trong 7 thầy giáo, cô giáo “đặc biệt” truyền dạy loại hình múa, hát, nghi lễ thầy cúng cho hơn 90 học viên dân tộc Lô Lô của 3 xã: Hồng Trị, Kim Cúc, Cô Ba (Bảo Lạc). Qua lớp truyền dạy, ông Dung đã tái hiện gần như đầy đủ các hoạt động văn hóa dân gian xưa của người Lô Lô thông qua các nghi lễ, như: Lễ cầu mưa, lễ mừng cơm mới, lễ cúng tổ tiền, lễ gọi hồn trống...

Nghệ nhân dân gian Lý Văn Thụ, xóm Nà Van, xã Hồng Trị (Bảo Lạc) bên chiếc trống đồng cổ.

Ông Dung cho biết: Người Lô Lô nói tiếng Lô Lô (hay tiếng Di) là một ngôn ngữ thuộc ngữ tộc Tạng - Miến trong ngữ hệ Hán - Tạng. Chữ viết của người Lô Lô trước kia là chữ tượng hình, được ghi trên các tấm gỗ mỏng, trên da thú hoặc loại giấy dày, thô. Tới nay chỉ có một số gia đình còn giữ lại được một vài mảnh có ghi lại loại chữ đó mà ít ai đọc được. Do đó, các làn điệu dân ca, dân nhạc, nghi lễ... của người Lô Lô qua các thế hệ truyền lại đều phải học hỏi, sưu tầm qua truyền miệng nên rất khó khăn nếu không thật sự yêu thích, đam mê và kiên trì.
Còn nghệ nhân dân gian Lý Văn Thụ, xóm Nà Van, xã Hồng Trị vừa là người am hiểm văn hóa dân tộc Lô Lô của mình vừa là trưởng họ Lý ở xã Hồng Trị nên đang được trao trọng trách cất giữ, bảo quản bộ trống đồng cổ và trực tiếp thực hiện các nghi lễ khi sử dụng trống đồng cổ. Ông Thụ chia sẻ: Trống đồng là vật linh thiêng nhất của người Lô Lô. Trong đám ma, cần tiến hành lễ gọi hồn trống và phải có tiếng trống đồng hòa với những điệu múa trống thì hồn người chết mới tìm được đường về nơi sinh tụ đầu tiên của tổ tiên. Nhưng các nghĩ lễ của trống đồng, chủ yếu trong đám ma khô có rất nhiều nấc bước tiến hành với nhiều quy định chi tiết nên cần mất nhiều thời gian kiên trì học hỏi, nghiên cứu để hiểu và áp dụng vào thực tế. Bên cạnh đó, trống đồng cổ có giá trị về mặt tâm linh, lịch sử, kinh tế... nên hiện nay việc bảo quản trống có nhiều nguy cơ bị mất trộm, bị hư hỏng... trong đó, tôi lo lắng nhất là các nghi lễ liên quan đến trống đồng muốn truyền dạy nhưng thế hệ trẻ lại không muốn học.
Nghệ nhân Lang Thị Chiến, xóm Cốc Xả trên, xã Hồng Trị là một cô giáo “đặc biệt” trong việc truyền dạy các làn điệu dân ca, dân vũ của dân tộc Lô Lô. Cùng với việc tìm tòi các di sản văn hóa truyền thống của dân tộc, bà còn miệt mài ghi chép, biên soạn rồi tập hợp những người cùng niềm đam mê để truyền dạy. Một số làn điệu dân ca được nghệ nhân Chiến sáng tạo mới mang tính nghệ thuật, tạo được ấn tượng đặc biệt và dễ dàng đi vào trong lòng người, khơi dậy niềm tự hào, tình yêu đối với truyền thống văn hóa dân tộc, góp phần thiết thực bảo tồn, phát huy những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Lô Lô ở Bảo Lạc nói riêng và tỉnh Cao Bằng nói chung.
 Trưởng phòng Văn hóa và Thông tin huyện Bảo Lạc Nông Toàn Thắng cho biết: Những nghệ nhân dân gian chính là những “báu vật nhân văn sống” trong cộng đồng dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng hiện nay. Họ nắm giữ tinh hoa, hồn cốt những giá trị di sản mà ông cha để lại. Nhưng nhiều năm qua, vì chưa có chế độ đãi ngộ cụ thể để hỗ trợ nghệ nhân phát huy tài năng, sự sáng tạo nên họ đã và đang phải chịu không ít thiệt thòi. Hầu hết những người nắm giữ tri thức cho loại hình văn hóa này lại thuộc lớp người cao tuổi trong khi hoạt động truyền dạy cho thế hệ trẻ ở địa phương lại gặp không ít khó khăn. Việc tôn vinh danh hiệu nghệ nhân mặc dù đã được chú trọng nhưng do nhiều nguyên nhân vẫn chưa đạt được kết quả như mong muốn. Tại huyện hiện chưa có người nào được công nhận danh hiệu nghệ nhân.

Phúc Khang

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh