Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Mê hồn lắm Hà Lều ơi!

Thứ bảy 11/11/2017 07:00

Trong các làn điệu dân ca Tày, Nùng ở Cao Bằng thì Hà Lều là một trong những làn điệu hay, có sức cuốn hút lạ thường. Ai đã nghe và hiểu ý nghĩa của câu lượn thì sẽ muốn được nghe mãi. Cái âm điệu ì ì... à lều... à đới... cứ theo suốt cuộc đời mình. Càng đi xa, càng thành đạt càng nhớ nhung nó, nhớ nhung đến mê say. Tôi viết vậy, nếu ai chưa từng nghe hoặc nghe rồi mà chưa hiểu thì dễ cho rằng tôi viết hơi quá. Nhưng nếu ai hiểu được Hà Lều thì chắc chắn đồng tình.

Hát Hà Lều tại Lễ hội Pháo hoa Quảng Uyên năm 2017.

Qua các phương tiện thông tin đại chúng và qua đôi lần được tận mắt chứng kiến  các anh, các chị lượn đối đáp nhau, tôi thấy Hà Lều có những nét gần gũi với quan họ Bắc Ninh. Hà Lều cũng như quan họ, được cất lên trong các cuộc vui, nhưng sôi động nhất là vào dịp tháng Giêng, Hai - mùa của hát hội "lồng tồng", mùa của nam thanh, nữ tú hoa lòng thắm đỏ, muốn được tỏ tình, trao duyên. Cũng một bên nam, một bên nữ lượn đối đáp nhau, khi bên này vừa dứt thì bên kia đã cất cao lời đáp. Nếu cả hai bên đều có "thầy" ứng tác giỏi thì cuộc lượn sẽ như một dòng chảy không bao giờ ngắt quãng, nhất là khi "lòng" đã gặp "lòng" thì cuộc lượn sẽ thâu đêm suốt sáng. Càng về khuya càng im lặng, im lặng như muốn nín thở để nghe cho tường từng ý, từng lời của câu lượn đối phương mà lựa lời đáp lại cho thật hay, thật khéo. Có khác chăng Hà Lều chỉ lượn đôi (song ca) còn quan họ có thể hát đôi, hát tốp, song dù lượn đôi hay lượn tốp đều có bè cả. 

Với Hà Lều, mới nghe ta có cảm tưởng như hai người cứ thế ì ì... à lều... à đới, nhưng nghe kỹ thì ta sẽ thấy một người "đi" giọng thấp, một người "đi" giọng cao, kiểu như người nọ lựa bước đợi người kia để vẫn hoà cùng một nhịp bước. Lượn Hà Lều khó là khó ở chỗ đó. Chỉ một mình có chất giọng ngọt thôi thì chưa đủ mà phải có người thứ hai có chất giọng gần gần như giọng của mình thì mới nên Hà Lều. Chính vì thế hiểu theo kiểu đơn giản thì lượn Hà Lều ai ai cũng lượn được. Ở một cuộc lượn bình thường, rất có thể ít người đến nghe, nhưng nếu biết tin là cuộc lượn đó có cặp lượn (hai anh A, hai chị B) có chất giọng vừa ấm vừa ngọt thì dù bận đến mấy người ta sẵn sàng gác bỏ lại mọi công việc để đi nghe lượn. Trước hết là nghe cái chất giọng ngọt lịm như mía lùi của cặp lượn đó. Mà thói thường người có giọng lượn đẹp, mê hồn cũng là người ứng tác giỏi, giỏi ở đây có nghĩa là lời đáp vừa nhanh, vừa sắc. Đối phương mà "non tay" thì chỉ lắc đầu “xin chào"! Nếu muốn lượn tiếp thì "bên thua" phải lượn "xin lại" thì bên kia mới gỡ cho. Và như vậy cuộc lượn mới lại tiếp diễn. Đây chính là một nét đặc thù của Hà Lều, phải nói là rất riêng so với nhiều làn điệu dân ca khác. Một đặc điểm nữa, câu lượn Hà Lều thường là câu thơ song thất, âm tiết thứ năm của câu thứ hai được gieo vần vào âm tiết cuối của câu đầu. Chính cách gieo vần đó tạo nên đặc trưng của Hà Lều là lượn song ca mà tạo hai bè cao thấp trong câu lượn, song vẫn bảo đảm ăn nhập với nhau, ăn nhập đến mức hòa quyện, nhuần nhuyễn như cùng diễn tả cái tâm đắc từ nơi sâu thẳm của tâm hồn.

Xét cho cùng cái giọng điệu ngọt ngào, êm ái ấy cũng chỉ là phương tiện chuyển tải lời của câu lượn. Cái tinh tuý, chắt lọc, làm mê hồn người nghe của Hà Lều chính là lối nói tượng trưng, ví von bằng hình ảnh. Ví như câu:
Khửn rườn tỉnh muổ táy rà rà/Khảm pây pỉ mí mà rừ lố.
Câu này có nghĩa là: Đến nhà em anh chỉ nghe tiếng xay ngô rà rà/Lần sau anh không bao giờ dám đến chơi nhà em nữa. Vì là miền núi, ruộng ít, rẫy nhiều, ngô là cây lương thực chính, nên ăn cháo bẹ là chủ yếu. Song đây chỉ là cách nói của mấy chị kia mà thôi, vì ở đời, mấy ai có khách quý đến chơi nhà lại cho ăn cơm ngô đâu! Dù nghèo khó đến mấy, vay mượn cũng phải vay bằng được vài ống gạo để thổi cơm mời khách! Và thực tế hôm đó có ai ăn cơm ngô đâu! Cả chủ lẫn khách đều ăn cơm, thịt gà cả đấy chứ! Nhưng các chị ấy vẫn lượn là "muổ táy rà rà” thế mới lạ chứ! Cái hồn của câu lượn mời này chính là tiếng tượng thanh "rà rà”  ấy. Vì trước đây ở miền núi bao giờ cũng xay bằng cối đá và để ngô khỏi bắn ra xa thì người ta thường lấy một miếng vỏ cây to bằng hai bàn tay vòng quanh chiếc cối, vì vậy khi ngô bắn ra khỏi cối là văng vào miếng vỏ cây kia nên phát ra tiếng "rà rà”. Song đây chỉ là cách nói của các chị ấy. Vì lượn mời đã bao nhiêu câu rồi mà vẫn không được đối phương lượn đáp lại, nên các chị muốn thông qua cái âm thanh "rà rà" này để nói rằng, chắc là các anh chê giọng Hà Lều của bọn em không hay, không ngọt, giọng vỡ như tiếng xay ngô nên mới không lượn đáp. Cái "thần” của Hà Lều là ở chỗ đó, muốn nói lòng mình mà lại không nói thẳng mà thông qua một thứ vật dụng cụ thể, một âm thanh hay một hình ảnh cụ thể mà biểu cảm. Vì lẽ đó nên người nghe chỉ cần nghe một lần là nhớ mãi là vậy. Đặc biệt, nếu câu lượn ấy lại được phát ra từ một cặp lượn có chất giọng ngọt ngào, da diết thì khác nào như một thứ mật ngọt rót vào tim ta, làm ta xao xuyến đến mê say. Lúc đó dù không muốn cũng phải lượn đáp. Và người đáp ở đây cũng đáp rất hay, rất khéo làm người nghe hài lòng, thán phục:
Khảu táy van nuổn quá khảu nà/Háng xục pỉ tẻo mà dương noọng.
Nghĩa câu này là: Cơm ngô thơm dẻo hơn cơm gạo/Phiên chợ sau anh lại đến tìm em.
Trong thực tế dù có nấu khéo đến mấy thì cơm ngô (khảu táy) cũng không thể thơm dẻo như cơm gạo được, trừ gạo ấy là gạo ẩm, gạo mốc, nhưng ở đây các anh ấy lại lượn: Khảu táy van nuổn quá khảu nà (cơm ngô thơm dẻo hơn cơm gạo) thì tài tình quá, thán phục quá! Chính bởi lời đáp tài tình và động lòng này đã dẫn cuộc lượn kéo dài thâu đêm suốt sáng. Cứ thế cái âm điệu ì ì... Hà Lều... à đới... làm âm vang cả xóm. Dường như đêm đó cả già lẫn trẻ của làng Lũng Tác đều thổn thức và không biết ngủ là gì.
Mọi người những tưởng sau một đêm lượn dài như thế chắc các cặp lượn đều mỏi mệt, "cạn nguồn", nhưng không, cuộc lượn kéo dài đến lúc ánh nắng mặt trời chênh chếch xuyên qua lùm cây nghiến sau nhà, rọi bóng nắng vào ô cửa. Và câu kết mới cảm động làm sao: 
Pí pay khoăn nhằng dú thang sàn/Bâư mạy tốc dá dan noọng nớ.
Nguyên nghĩa của câu này là: Anh đi hồn ở lại cuối sàn/Lá rụng đừng giật mình em nhé.
Đây là lời dặn dò, nhắn nhủ của các chàng trai khi tạm biệt các bạn gái của mình, lời dặn thật giản đơn, mộc mạc nhưng cũng thật trữ tình, vì thực chất của lời dặn là lời cầu mong, nguyện ước. Các anh không cầu chúc cho bạn mình khỏe mạnh, yêu đời như bình thường chúng ta vẫn gặp, mà ở đây, người đi chỉ khuyên người ở lại rằng, anh xuống cầu thang rời em để về nhà nhưng hồn anh vẫn mãi mãi ở lại cuối sàn nhà em, nếu có nghe lá cây rụng thì đừng giật mình em nhé!
Mới nghe qua lời dặn đó thì có một cái gì đó vô lý lắm, nhưng ở đây lại không vô lý chút nào, mà rất có lý, có tình. Vì trong thực tế dù một lá hay nhiều lá cây rụng thì nó chỉ rơi lả tả xuống mặt đất một cách nhẹ nhàng, có làm ai giật mình bao giờ đâu. Chỉ có gãy cành, cây đổ mới giật mình thôi chứ, thế mà các anh ấy lại dặn như vậy, có nghĩa là từ giờ phút này trở đi, dù có đi đâu, về đâu, kể cả lên trời hay xuống biển thì lúc nào anh cũng nhớ đến em, hình ảnh em lúc nào cũng canh cánh bên lòng. Có nghĩa là hồn đã ở trong hồn, tim đã trong tim của nhau, hay nói cách khác là hồn đã “hút” lại nơi nhau. Thế đó, Hà Lều mê hồn và nhân văn như thế đó. Nếu để mất đi thì chẳng xa xót lắm sao!
Chu Sĩ Liên

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh