Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Kiến trúc nhà trình tường của người Dao Tiền

Thứ bảy 26/10/2019 05:00

Nói đến bản sắc văn hóa của người Dao Tiền ở xóm Bản Chang, xã Thành Công (Nguyên Bình), không thể không nhắc đến kỹ thuật làm nhà trình tường (nhà làm bằng đất) truyền thống của người dân rất điêu luyện, độc đáo, đơn giản nhưng không kém phần tinh xảo, góp phần gìn giữ nguyên vẹn bản sắc dân tộc của cha ông để lại.

Dãy nhà trình tường của người Dao Tiền, xóm Bản Chang, xã Thành Công (Nguyên Bình).

Nhà trình tường của người Dao Tiền ở đây được làm hoàn toàn bằng đất nện dày mà không có bất cứ cột hay cọc nào làm trụ. Ông Bàn Hữu Ngọc, Trưởng xóm Bản Chang, xã Thành Công cho biết: Xóm có 49 hộ, 100% hộ là dân tộc Dao Tiền, sinh sống chủ yếu ven sườn đồi núi cao với nghề chăn nuôi, trồng trúc sào. Hiện nay, các hộ dân vẫn giữ nguyên bản sắc dân tộc qua các món ẩm thực, trang phục, phong tục, tập quán...  
Hầu hết bà con nơi đây vẫn gìn giữ, bảo tồn nguyên vẹn kiến trúc nhà trình tường từ xa xưa truyền lại. Sau khi chọn được đất tốt, đất lành, chủ nhà tiến hành san nền, kê móng, trình tường nhà. Để làm được một ngôi nhà trình tường vững chắc thì phải tỉ mẩn từ khâu làm móng nhà. Thông thường, móng nhà được đào sâu khoảng 1 m rồi kè bằng đá kết hợp với chất kết dính là đất trộn nhuyễn lên cao hơn mặt sân khoảng 40 - 60 cm. Còn vật liệu chính để làm tường nhà là đất sét, đất cao lanh hay đất thịt trộn với vôi (tỷ lệ 100 m3 đất trộn với 5 m3 vôi). Khi làm móng xong, đến công đoạn đắp đất thành tường, trước tiên phải làm chiếc khuôn bằng gỗ rồi cào đất núi đã chọn vào thúng sàng để loại bỏ sạch rễ cây, đá to, cỏ rác, chỉ lấy đất vụn lẫn với những viên đá nhỏ đổ vào khuôn gỗ ván hình chữ nhật có chiều dài 2 m, rộng 0,45 - 0,5 m. Để tiến hành trình tường, người ta huy động nhiều thanh niên trai tráng dùng chày gỗ thay nhau giã đến khi đất đạt độ kết dính với nhau, lúc tháo khuôn ra đất không rơi mới đạt chuẩn. Khi xong tầng lượt thứ nhất, lại tiếp tục tháo khuôn gỗ đặt tiếp lượt tầng thứ hai, mỗi lượt tầng ván khuôn cao 50 - 70 cm. Đất giã và nện càng nhuyễn, càng chặt thì sau này tường sẽ không bị nứt và giữ được bền lâu. Tường đất của ngôi nhà thường cao 5 - 6 lượt tầng ván khuôn, thậm chí có nhà cao 7 - 8 tầng khuôn để ngôi nhà thoáng mát hơn. Thông thường tường nhà cao từ 5 - 7 m, còn chiều sâu của ngôi nhà là 9 m.
Trình xong tường xung quanh, người ta tiếp tục lấy gỗ làm khung nhà bên trong tường. Bên trong nhà sẽ là hệ thống cột gỗ để phân chia các phòng. Bên ngoài tường mài nhẵn, giã đất mịn, trơn và quét lớp vôi tạo nên màu trắng trang nhã cho ngôi nhà. Mái nhà được lợp bằng ngói âm dương. Cạnh nhà là tường rào đá cao nửa người, chủ yếu để phân tách đất nhà với vùng đất đồi nương phía bên ngoài. Nhà trình tường được xây bao bọc kín đáo không giống nhà sàn hay nhà dựng bằng gỗ, vào mùa hè ở bên trong mát mẻ vì có hệ thống thông gió, cách nhiệt, còn mùa đông rất ấm áp.
Từ sự khéo léo, điêu luyện của đôi bàn tay kết hợp với sức mạnh của con người, những bức tường bằng đất vững chãi, phẳng phiu, dù trải qua nhiều biến cố, thời gian nhưng chất lượng tường vẫn bảo đảm an toàn. Các ngôi nhà trình tường nơi đây được xây theo một khuôn mẫu thống nhất, dù to hay nhỏ đều phải có ba gian, hai cửa, gồm: Một cửa chính giữa nhà rộng 90 cm và một cửa phụ ở đầu hồi nhà bên trái, hoặc bên phải để ra bếp, chuồng trại phía sau nhà. Cửa bao giờ cũng được mở vào phía trong, không cài bằng then sắt mà cài bằng then gỗ. Ngoài ra, còn làm thêm 2 cửa sổ ở bên trái, bên phải lối ra vào và 1 cửa sổ ở gian bếp giúp ngôi nhà thông thoáng hơn. Hai bên đầu hồi xây cuốn vòm hình vòng cung, ngoài cửa xây nhiều cột bằng gạch chắc chắn.

Gian giữa nhà trình tường của người Dao Tiền để bàn thờ tổ tiên và tiếp khách.

Ba gian nhà được sắp xếp theo thứ tự, gồm: Gian bên trái là buồng ngủ của gia chủ; gian bên phải là buồng ngủ của con cái và có cửa buồng kín đáo; gian giữa thường rộng hơn hai gian bên cạnh và là gian để bàn thờ tổ tiên, bày bàn ghế tiếp khách, ăn uống của gia đình; một số gia đình đặt thêm 1 - 2 chiếc giường để dành cho khách đến nhà. Các vách ngăn trong nhà làm bằng gỗ. Bên trong nhà còn làm thêm một bức tường phụ cũng bằng đất nện chạy song song với tường chính. Sau bức tường phụ là khu vực bếp. Nhà nào cũng có sàn gác để cất giữ đồ đạc, lương thực, thực phẩm. Trên bếp còn có gác bếp nhỏ dùng để chứa lương thực, thực phẩm tránh bị sâu mọt, ẩm mốc. Do đó, dù đã trải qua gần 60 năm nhưng những ngôi nhà trình tường nơi đây vẫn giữ được khá nguyên bản nét cổ ngày xưa.
Ông Triệu Nhân Phúc, xóm Bản Chang chia sẻ: Nhà trình tường ở xóm Bản Chang thường là cả dãy nhà xây dựng liền nhau từ 2 nhà đến 5, 7 nhà cùng sinh sống, không có nhà trình tường riêng lẻ. Nhìn bề ngoài, kiến trúc ngôi nhà trình tường rất đơn giản nhưng khi bắt tay vào làm lại hết sức công phu, tốn nhiều thời gian. Vào khoảng những năm 60 của thế kỷ trước, việc làm nhà trình tường gần như hoàn toàn thủ công bằng sức người do giao thông, phương tiện, kỹ thuật còn khó khăn, lạc hậu. Người dân ở đây rất đoàn kết, mỗi dịp trong xóm có người làm nhà thì cả dòng họ, anh em, làng xóm cùng nhau bàn bạc, thống nhất cách làm, chuẩn bị vật liệu, giúp sức xây dựng những ngôi nhà liền kề, chung tường nhà với nhau.
Một nét độc đáo nữa trong cấu trúc làm nhà của người Dao Tiền là có hàng rào đá bao quanh nhà vô cùng chắc chắn, thường có chiều cao từ 50 cm đến khoảng 1 m. Để dựng được hàng rào đá hoàn chỉnh bao quanh ngôi nhà, gia chủ cùng với người thân phải mất hàng tháng trời nhặt những mảnh đá vỡ trên núi về xếp thành hàng rào đá và làm bậc thang lên xuống. Những viên đá có kích cỡ khác nhau với nhiều góc cạnh được xếp lèn vào nhau, tạo nên bức tường bao kiên cố, phẳng mà không cần sử dụng chất kết dính nào. Hàng rào đá dựng lên để bảo vệ nhà cửa, ruộng vườn.
Hiện nay, những ngôi nhà trình tường ở xóm Bản Chang còn rất ít. Để bảo tồn những ngôi nhà trình tường ở Bản Chang, cấp ủy, chính quyền địa phương cần tuyên truyền cho người dân có ý thức bảo tồn vốn quý của cha ông để lại; hạn chế nâng cấp, tu sửa làm thay đổi kết cấu nguyên bản của ngôi nhà; giới thiệu, quảng bá và gìn giữ trang phục, phong tục tập quán của dân tộc Dao Tiền để phát triển du lịch, nâng cao mức sống cho người dân.  

Thu Hằng

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh