Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Đặc sắc các thể loại dân ca của người Nùng ở Cao Bằng

Thứ bảy 29/06/2019 14:00

Người Nùng tại Cao Bằng cư trú chủ yếu tại một số huyện: Quảng Uyên, Phục Hòa, Hà Quảng, Hạ Lang, Thạch An, Thông Nông... Người Nùng có nền văn hóa dân tộc phong phú, đa dạng thể hiện qua trang phục, sinh hoạt, lao động, quan hệ xã hội, phong tục tập quán, nhưng đặc sắc nhất là các thể loại dân ca còn được lưu giữ và bảo tồn đến ngày nay.

Biểu diễn làn điệu Hèo phươn tại Lễ hội Thanh Minh, xã Phúc Sen (Quảng Uyên).

Đặc sắc nhất phải kể đến Hèo phươn nghĩa là mời gọi bạn, gọi bạn cùng hát dân ca. Môi trường diễn xướng chủ yếu là hát giao duyên nam nữ trong lễ hội Thanh Minh, hát trong chợ phiên, các cuộc vui như cưới hỏi, nhà mới, chúc thọ.
Nội dung và hình thức hát tùy thuộc vào hoàn cảnh và có thể chia làm hai loại, hát đơn ca hoặc hát đôi. Hát đơn ca bộc lộ tâm tư cá nhân có thể thấy qua các cô gái ngồi dệt vải bên khung cửi hoặc làm ruộng, làm nương một mình. Hát đôi phổ biến nhất, có thể hát một đôi hoặc hai đôi. Hát một đôi là trường hợp hai người bộc lộ tâm tư tình cảm. Khi đó một người hát giọng trầm, người kia hát giọng cao. Còn hát hai đôi là có hai nam, hai nữ với hình thức hát đối hoặc hát nối đôi, hát kiểu này tựa như hò, vè của người Kinh. Nội dung của kiểu hát đối chủ yếu nhằm bộc lộ tình cảm đôi lứa, cũng có thể chỉ là sự thư giãn sau một ngày lao động vất vả. Hát nối là hai bên cùng hát theo một nội dung của bài dân ca. Đôi này hát trước, đôi kia nối theo. Trong hát nối, chủ yếu là hát theo các bài dân ca có sẵn nhưng đôi khi có cả sáng tác ứng khẩu hoặc lựa chọn câu hát cho phù hợp với đối tượng cùng hát. Có thể nội dung hát khen hoặc chê nhưng lời hát luôn nhẹ nhàng và tế nhị, phù hợp với hoàn cảnh cuộc vui.
Sli, Lượn là làn điệu dân ca đặc sắc của người dân tộc Nùng và trở thành nét văn hóa đặc biệt gắn bó trong đời sống của đồng bào dân tộc. Khi điệu Sli cất lên không cần nhạc cụ hay điệu múa đi kèm, người hát có thể hát bất cứ lúc nào, địa điểm nào, chỉ cần có người để hát đối, hát cùng. Mỗi làn điệu đều có cách thể hiện thế giới tâm hồn riêng, có những khả năng chuyển tải và gợi cảm sâu sắc. Trong hát Sli, Lượn, tư tưởng, tình cảm thường được thể hiện một cách thẳng thắn, bộc trực. Có thể nhận thấy phong cách nghệ thuật biểu hiện sự mạnh mẽ và phóng khoáng của bản chất tâm hồn người dân tộc Nùng.
Lượn Nàng ới có nghĩa hát đối đáp giữa hai bên, các câu hát tùy thuộc vào tình huống, có câu dài, câu ngắn, lời ca bóng bẩy, mượt mà. Khi nam hát, các chàng trai mở đầu bằng tiếng gọi ngọt ngào “Nàng ới”, còn phía nữ hát có chút e dè hơn, mở đầu là “Làng ới”. Lượn Nàng ới có lối hát theo trình tự nhất định: Mở đầu cuộc lượn có các bài hát làm quen, tiếp theo là lượn về tình yêu sau đó lượn các tích truyện cổ, kết thúc là khúc hát giã bạn. Ngôn ngữ giàu hình ảnh, vừa mang tính nghệ thuật lại đậm chất dân tộc, đồng thời vận dụng khéo léo các biện pháp tu từ: so sánh, ẩn dụ trong xây dựng hình ảnh. Lượn Nàng ới có thể hát đối đáp trong nhiều hoàn cảnh khác nhau trong sinh hoạt, sản xuất, giải trí...
Dá hai là loại hình nghệ thuật diễn xướng tuồng trên sân khấu của người Nùng ở các huyện miền Đông của tỉnh. Dá hai là loại ca kịch mang tính tổng hợp, đặc sắc, gần gũi với nhân dân bằng sự hòa trộn giữa lời ca, tiếng nhạc, điệu múa phong phú và hấp dẫn. Tuồng Dá hai của người Nùng bắt nguồn từ trò múa rối Mộc thầu hý (múa rối que) do các nghệ nhân dân gian diễn mua vui tại hội làng, phố chợ. Sau đó, nghệ thuật diễn trò múa rối dây phát triển lên thành các vở diễn phục vụ nhu cầu thưởng thức văn hóa tinh thần và trở thành tuồng Dá hai. Tuồng Dá hai có nội dung rất phong phú, đa dạng được biểu diễn cùng các nhạc cụ: nhị bố giọng trầm ấm, nhị mẹ giọng thanh cao, chũm chọe, sáo trúc, trống bỏi gõ nhịp hòa tấu. Dá hai có thể biểu đạt một cách sinh động, sắc nét nhiều nội dung, chủ đề, tình tiết khác nhau trong xã hội.
Hà lều là dân ca đặc sắc của người Nùng. Khi biểu diễn thường hát đôi, mỗi bên hai nam, hai nữ; khi hát họ lấy khuỷu tay chống bịt một tai để tập trung nghe giọng bạn mình cùng hát mà tự điều chỉnh. Câu lượn Hà lều được phát ra ngọt ngào, da diết làm lòng người xao xuyến đến mê say với âm điệu ì ì... à lều... à đới... có sức cuốn hút lạ thường. Lượn Hà lều đồng xướng, cách nhau một quãng, nâng đỡ nhau đến cuối câu. Người đáp rất hay, rất khéo làm người nghe hài lòng, thán phục. Nội dung của hát đối rất đa dạng, có thể là lời trách khéo hay là sự châm chọc nói khích để tạo sự hưng phấn trong giao lưu văn hóa. Lượn Hà lều có thể là các bài quen thuộc hoặc ứng khẩu đối đáp nhau.     
Các điệu dân ca của người Nùng còn có Sli Giang, Sli La Hòi là làn điệu chủ yếu hát đối đáp giao duyên giữa thanh niên nam nữ, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, cuộc sống mới tươi đẹp ấm no, hạnh phúc. Sli Giang có cấu trúc thơ thất ngôn tứ tuyệt, chữ cuối câu một, câu hai, câu bốn cùng vần; chữ cuối câu ba vần trắc gieo vào chữ thứ tư câu cuối, nhưng niêm luật không quá chặt chẽ. Còn Sli La Hòi hát đơn đối đáp chứ không hát đôi, có làn điệu khác Sli Giang. Người Nùng hát Sli Giang, Sli La Hòi ở nhiều nơi, tại chợ phiên, lễ hội xuân, gặp nhau trong lao động sản xuất, mừng nhà mới...
Xà xá là điệu hát của người Nùng Giang. Xà xá có thể hát đơn, hát đôi, hát tốp ca hay đồng ca. Hằng năm khi xuân về, trai gái trong làng bản rủ nhau đi chơi, cầu may lấy lộc. Trước lúc khởi hành, họ tập trung trước Thổ công (Thành hoàng) dâng rượu, dâng trà, hát tụng mong được thần linh phù hộ cho vạn sự như ý. Sau câu hát lại khua một hồi trống chiêng náo nhiệt. Câu mở đầu có hai từ “Xà xá”, lâu dần quen gọi thành tên làn điệu. Xà xá thường hát hai câu một theo thể thất ngôn nhị cú. Xà xá có giai điệu vui tươi hóm hỉnh, bày tỏ tình cảm giao lưu giữa thanh niên nam nữ với nhau.
Đối với cộng đồng các dân tộc sinh sống tại Cao Bằng, những nét văn hóa riêng của dân tộc Nùng như một mạch ngầm trong dòng chảy xã hội tạo nên sự đa dạng trong tổng thể mang đậm bản sắc văn hóa.                

Lệ Hằng

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh