Bạn đang xem: Trang chủ » Văn hóa

Cần phát huy giá trị kiến trúc nhà sàn truyền thống

Chủ nhật 30/09/2018 06:00

Trước đây, khi đến các xóm, bản vùng cao trên địa bàn tỉnh đều bắt gặp những ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày, Nùng, Sán Chỉ, Lô Lô… phù hợp với phong tục, tập quán, văn hóa, địa hình, lối sinh hoạt của người dân địa phương. Tuy nhiên, những năm gần đây, do nhiều nguyên nhân nhà sàn truyền thống ở vùng cao đã có những sự biến đổi theo tiến trình hiện đại hóa.

Nhà sàn truyền thống tại xóm Lũng Tôm, xã Lương Thông (Thông Nông).

Nhà sàn truyền thống với kiến trúc độc đáo làm từ gỗ, tre, mái lợp ngói âm dương…, thể hiện được những giá trị lâu bền về mặt kỹ thuật, nghệ thuật và nuôi dưỡng tâm hồn con người, nó trở thành di sản văn hóa vật thể rất cần được bảo tồn, lưu giữ cho các thế hệ mai sau.
Để giữ gìn và phát triển những ngôi nhà sàn truyền thống, những năm gần đây ngành chức năng phối hợp với các địa phương đã thực hiện quy hoạch, bảo tồn các làng văn hóa du lịch cộng đồng có nhiều giá trị văn hóa. Trong đó, những làng còn bảo tồn nhiều nhà sàn truyền thống mang đặc trưng kiến trúc nhà ở của mỗi dân tộc, như: Làng cổ người Tày ở Khuổi Ky, xã Đàm Thủy (Trùng Khánh); nhà sàn cổ người Tày, Bản Giuồng, xã Tiên Thành (Phục Hòa); làng du lịch cộng đồng Khuổi Khon của người Lô Lô, xã Kim Cúc (Bảo Lạc)...
Tuy nhiên, kiến trúc nhà ở không phải là một di sản bất biến mà luôn biến đổi theo thời gian để thích ứng, kế thừa với những biến đổi của môi trường sống, từ tự nhiên tới xã hội. Vì vậy, những ngôi nhà sàn truyền thống của các dân tộc tại các xóm, bản vùng cao của tỉnh do những tác động chủ quan, khách quan trong tiến trình hiện đại hóa hiện nay đang có những biến đổi rõ rệt. Đây sự biến đổi mang tính quy luật của cuộc sống mới, của môi trường thiên nhiên. Do nguồn nguyên liệu gỗ bị suy giảm nên những ngôi nhà sàn làm mới bằng gỗ hầu như rất ít. Đối với những ngôi nhà sàn bằng gỗ nhiều năm tuổi cần tu sửa cũng gặp khó khăn trong việc tìm vật liệu thay thế, nên các nhà sàn mới hiện nay có xu hướng chuyển kết cấu nhà từ khung cột gỗ sang dùng cột bê tông.
Ông Lý Văn Khánh, xóm Lũng Tôm, xã Lương Thông (Thông Nông) chia sẻ: Tôi vừa dựng ngôi nhà sàn cho con trai ra ở riêng. Gỗ trong tự nhiên hiện nay khan hiếm; giá gỗ để làm cột lại khá đắt nên chúng tôi thay cột gỗ bằng bê tông; mái lợp thì đổi từ mái ngói sang lợp tôn hoặc phibrô xi măng; các cấu kiện tường, vách thang và nhiều chi tiết kiến trúc khác cũng chuyển vách gỗ sang xây gạch tường, sàn đổ bê tông hoặc lát gạch hoa, cửa gỗ thay bằng cửa kính… Vì thế, nếu trung bình giá một ngôi nhà hoàn toàn bằng gỗ khoảng 500 - 600 triệu đồng thì kiểu nhà sàn bằng vật liệu bê tông và xây gạch khoảng 250 - 300 triệu đồng.  
Cũng do việc thay đổi vật liệu khung từ gỗ sang bê tông mà hình dáng khung đỡ mái cũng thay đổi. Bên cạnh đó, vì lợp phibrô xi măng, tôn nóng nên mùa hè người dân thường sinh hoạt dưới tầng trệt, tối đến mới lên nhà. Cầu thang nhà sàn cũng có xu hướng bỏ 1 thang, chỉ dùng 1 cầu thang, chiều cao tầng trệt nhà sàn lớn hơn nên số bậc không còn là 7 hoặc 9 mà có nhà sàn hiện có số bậc hiện nay thường là 11 - 13 bậc. Việc nâng cao sàn và sử dụng tầng trệt (gầm sàn) với nhiều chức năng đa dạng hơn: Trước đây tầng trệt thường là thấp (dưới 2,4 m) vì mục tiêu chủ yếu tránh không khí ẩm thấp của miền núi, có hại cho sức khỏe, không gian chỉ để củi, buộc trâu bò, nông sản. Hiện nay, chiều cao sàn đã được nâng dần, nhất là những ngôi nhà mới dựng 10 - 15 năm trở lại đây, với chiều cao 2,7 - 3,1 m. Gầm sàn đã được sử dụng như một không gian sinh hoạt chung, tiếp khách, mắc võng nghỉ, chỗ chơi trẻ em… Đồng thời, sự thay đổi trong tập quán, lối sống cũng đã làm thay đổi cách bố trí nội thất trong ngôi nhà. Bên trong nhà sàn hầu như không còn bếp lửa. Bếp được điều chỉnh thành các dạng đặt ở gian đầu hoặc cuối, hoặc tách ra bên ngoài nhà, xây một ngôi nhà nhỏ trệt hoặc nhà sàn hoặc bố trí ở tầng trệt. Việc sử dụng bếp ga, bếp điện tại các xóm, bản gần đô thị cũng tạo điều kiện để người ở thay đổi cách đặt bếp kiểu đun củi truyền thống.
Bên cạnh sự biến đổi có tính kế thừa và thích ứng hợp lý, có rất nhiều vấn đề đang đặt ra bởi những xu hướng biến đổi tiêu cực có nguy cơ làm mai một các giá trị quý giá của nhà sàn truyền thống. Trong đó, xu hướng làm dạng cột vuông đã làm thay đổi cơ bản kiểu dáng kiến trúc nhà sàn truyền thống, việc sử dụng cấu kiện bê tông mô phỏng cấu kiện gỗ chưa được xử lý tốt. Việc sử dụng tầng trệt là sự thích ứng với điều kiện sống mới, nhưng lại có xu hướng trệt hóa như nhà người Kinh làm cho hình thái ngôi nhà sàn truyền thống bị thay đổi. Sự mất đi của các trang trí kiến trúc mang tính đặc trưng của ngôi nhà sàn cũng khá rõ.   Việc bỏ 1 thang cũng là một mất mát khá lớn trong ý nghĩa văn hóa đối với nhà sàn truyền thống, chỉ có 1 thang dẫn đến xu hướng bố trí lại các chức năng gian trong nhà, ngày càng xa rời các nguyên tắc văn hóa truyền thống như: quy định chỗ ngủ, quy cách ứng xử của nam nữ, người già… trong gia đình. Các chi tiết lan can, cửa, thang dùng các vật liệu inox, con tiện xi măng là những thích ứng, tiếp thu vật liệu mới nhưng chưa có những thiết kế sử dụng vật liệu mới phù hợp nên dẫn đến sự lai tạp trong  phong cách kiến trúc làm mất các bản sắc văn hóa của ngôi nhà sàn truyền thống.

Nhà sàn cải tiến tại xã Đức Thông (Thạch An).
Điều đáng nói, tất cả những biến đổi tích cực và tiêu cực này hiện đang diễn ra tự phát của người dân. Với tính chất tự xây, trình độ của người dân, sự hiểu biết về vật liệu mới hạn chế thì sự chuyển hóa trong ngôi nhà sao cho vừa kế thừa các giá trị truyền thống vừa tạo không gian ở thích ứng với điều kiện sống mới là vấn đề thách thức lớn; yếu tố bảo lưu văn hóa truyền thống trong nhà ở của từng dân tộc, từng nhóm địa phương ở vùng cao hiện nay vẫn chưa được quan tâm; sự phối hợp giữa các ngành chức năng trong giải quyết vấn đề nhà ở cho đồng bào vùng cao để tìm ra giải pháp thích hợp nhất còn bị bỏ ngỏ; chưa có một đề án, công trình nghiên cứu cụ thể nào có thiết kế mẫu hoặc hướng dẫn của các cơ quan chức năng làm định hướng xây dựng nhà sàn vừa gìn giữ, kế thừa truyền thống lại vừa phù hợp xu thế hiện đại hóa…            
Xuân Lam

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh