Bạn đang xem: Trang chủ » Non nước Cao Bằng

Những “báu vật” của người Dao Đỏ ở Cao Bằng

Thứ bảy 22/09/2018 06:00

Mỗi loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc Dao Đỏ ở Cao Bằng không chỉ là một giá trị văn hóa được nhân dân sáng tạo để phục vụ cuộc sống lao động, sinh hoạt của cộng đồng dân tộc mà còn ẩn chứa những giá trị về vật chất cũng như tinh thần, mang ý nghĩa thiêng liêng trong sinh hoạt tín ngưỡng. Với người Dao Đỏ, các nhạc cụ truyền thống trở thành nét đặc trưng cơ bản của văn hóa từ bao đời nay.

Ông Bàn Văn On, xóm Lũng Rảo, xã Thái Học hướng dẫn cách chơi các nhạc cụ truyền thống người Dao Đỏ.

Trong dịp đến công tác tại xã Thái Học (Nguyên Bình), tôi may mắn được gặp ông Bàn Văn On, xóm Lũng Rảo và “bảo tàng” sống động trong nhà ông gồm kèn, trống, chũm chọe, chiêng, sáo, nhị, sừng trâu… Mỗi loại nhạc cụ đều có cấu tạo, âm sắc, cường độ âm thanh, âm vực riêng và sử dụng trong những hoạt động, không gian khác nhau.
Theo ông On, trong các loại nhạc cụ truyền thống của người Dao Đỏ thì kèn (phàn tỵ) là nhạc cụ có ý nghĩa rất đặc biệt. Người Dao Đỏ chỉ sử dụng kèn ở hai việc là lễ cưới và lễ cấp sắc 12 đèn, không sử dụng kèn trong các lễ hội, ma chay như nhiều dân tộc khác. Tuy nhiên, lễ cấp sắc 12 đèn ngày nay rất ít gia đình tổ chức bởi tốn kém, mất nhiều thời gian. Vì vậy, mỗi khi tiếng kèn vang lên, ai cũng cảm thấy xốn xang, nhất là những đôi bạn trẻ bởi đây là âm thanh báo hiệu niềm vui, hạnh phúc lứa đôi. Đây là nét văn hoá rất độc đáo và riêng có của người Dao Đỏ mà các dân tộc khác không có được. Kèn được đúc bằng đồng có cấu tạo khá đơn giản bởi bốn phần: Miệng kèn, cổ kèn, thân kèn và loa kèn. Trên thân kèn đục 7 lỗ tương đương cho 7 âm thanh cao thấp khi thổi. Để thổi được kèn khá phức tạp nên không phải ai cũng luyện được. Khi thổi kèn đưa cô dâu về nhà chồng dù trèo đèo lội suối vẫn phải vừa đi vừa thổi nên người thổi phải luyện cách lấy hơi rất công phu. Lúc thổi kèn, các ngón tay vẫn phải kết hợp không được quên nhịp.
Chũm chọe là nhạc cụ truyền thống không thể thiếu trong các nghi lễ, lễ hội, ma chay của người Dao Đỏ. Chũm chọe có 2 bộ đôi đực và cái. Mỗi bộ có 2 chiếc giống hệt nhau. Đôi chũm chọe đực có kích thước to hơn chũm chọe cái, rộng khoảng 40 - 50 cm. Cách phân biệt chũm chọe đực và cái chính từ hình dạng cấu tạo ở phần rốn, nếu là chũm chọe cái phần giữa rốn được đúc nổi lên có hình như ngực phụ nữ. Để có âm thanh mong muốn, các nghệ nhân pha thêm vào đồng một tỷ lệ vàng theo công thức bí truyền. Chũm chọe được chơi bằng cách giữ mỗi chũm chọe trong mỗi bàn tay rồi đập chúng vào nhau tạo ra âm thanh. Âm thanh trầm là từ chũm chọe đực, còn âm thanh cao tức cái.
Khác với các dân tộc khác, trống thường có kích thước khá lớn thì trống của người Dao Đỏ rất nhỏ gọn chỉ rộng trên 20 cm, mặt trống làm bằng da thú, thường là da của sơn dương, trâu, bò… Da thú được sấy khô trên gác bếp để có độ khô cần thiết và không bị mốc. Cần có tang trống và dây mây hoặc thừng cùng những miếng gỗ nhỏ được vót đều, mài nhẵn làm nêm trống. Khi ráp trống dùng tang trống làm bằng miếng gỗ tốt (gỗ mít, thông, nghiến)… đục rỗng hoặc khoét thủng, sau đó bào tròn, bóng xung quanh làm sao cho tang mỏng, nhẹ nhưng vẫn bền và chắc. Độ bền của trống phụ thuộc vào bộ phận tang trống này. Bao quanh tang trống là những miếng gỗ nhỏ hình chữ nhật đan chéo nhau tạo thành một hàng nêm. Miếng da được đục lỗ nhỏ xung quanh để cài dây mây và căng vào các nêm chéo nhau. Khi mặt trống bị trùng chỉ cần đóng chặt nêm lại mặt trống sẽ căng. Đây là kỹ thuật làm trống khác biệt của người Dao so với cách làm trống đóng đinh da vào tang trống của những dân tộc khác.
Chiêng là loại nhạc cụ gõ bằng đồng, chiêng nhỏ hơn 40 cm, chiêng to có thể từ 60 - 80 cm. Chiêng có mặt bằng thường dùng dùi gỗ, ở đầu dùi quấn vải mềm dùng để gõ. Chiêng được sử dụng trong các lễ hội, múa bắt ba ba… Ngoài ra còn được sử dụng trong đám tang.
Sáo của người Dao Đỏ thường được làm bằng trúc, nứa gọi là sáo trúc và sáo nứa. Sáo ngang có cấu tạo gồm 3 phần: Thân sáo được cấu tạo từ một ống trụ rỗng với đường kính thường trong khoảng 0,7 - 1,8 cm và độ dày từ 1,5 - 4 mm. Trên thân sáo ngang được đục 1 lỗ thổi, các lỗ bấm và hệ lỗ định âm. Các lỗ thường được đục hình tròn, elip hoặc bầu dục, mỗi kiểu lỗ sẽ cho 1 âm sắc và hợp với 1 kiểu mím môi khác nhau. Lỗ thổi thường có kích thước to hơn lỗ bấm 1 chút.   
Ngoài những nhạc cụ kể trên, nhạc cụ truyền thống người Dao Đỏ còn có tù và, sừng trâu, thanh la, nhị…

Với người Dao Đỏ ở Cao Bằng, âm nhạc một phần nói lên sự sung túc, niềm kiêu hãnh và mang đậm bản sắc dân tộc trong đời sống văn hóa cộng đồng. Những nhạc cụ truyền thống vang lên trong lễ mừng lúa mới, các lễ hội của xóm làng, là lời tâm tình của chàng trai gửi đến cô gái mà mình yêu thương để giãi bày, bộc bạch trong những đêm trăng. Âm thanh của nhạc cụ mang tính gắn kết cộng đồng mạnh mẽ, mang đến niềm vui, sự hứng khởi và không khí lễ hội cho xóm làng.

Xuân Lam

Viết bình luận

Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài. Bình luận của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng

 (*) 

  (*)

   

Tắt bộ gõ Gõ tự động Telex VNI VIQR 

Số ký tự còn lại:

Protected by FormShield
Refresh